1- گروه زراعت و اصلاح نباتات، دانشکده کشاورزی، دانشگاه ایلام، ایلام، ایران
2- موسسه تحقیقات ژنتیک گیاهی و گیاهان زراعی لایبنیتس (IPK)، گاترسلبن، آلمان
چکیده: (1457 مشاهده)
چکیده مبسوط
مقدمه و هدف: تنش خشکی یکی از مهم ترین عامل های محیطی محدودکننده عملکرد گیاهان زراعی محسوب می شود که با مکانسیم های مختلف، چرخه حیات گیاهان زراعی را تحت تأثیر قرار می دهد و موجب کاهش تولید محصولات کشاورزی در سرتاسر دنیا می شود. گلرنگ گیاهی است که نسبت به تنش شوری و خشکی مقاوم است. هرچند که گلرنگ به دلیل داشتن ریشه های عمیق و گسترده میتواند تنش های محیطی مانند شوری و خشکی را تحمل کند و با این وجود عملکرد این گیاه علی رغم تحمل به تنش خشکی آن ممکن است تحت تأثیر تنش خشکی قرار گیرد. اهمیت گلرنگ به دلیل مقاومت بالای این گیاه به شرایط نامساعد محیطی از جمله خشکی و نیز قابلیت بالای این گیاه در تولید روغن، بر کسی پوشیده نیست. لیکن در این بین، شناخت ژنوتیپ هایی که توانایی سازگاری بیشتری با شرایط مذکور دارند، گامی مهم در دستیابی به عملکردهای قابل قبول است. بنا بر این، هدف از انجام تحقیق حاضر، بررسی و مقایسه عملکرد و اجزای عملکرد برخی ژنوتیپ های گلرنگ به تنش خشکی و شناسایی ژنوتیپ های متحمل به خشکی است.
مواد و روشها: به منظور ارزیابی عملکرد و اجزای عملکرد ژنوتیپ های گلرنگ تحت تنش خشکی، آزمایشی به صورت فاکتوریل در قالب طرح پایه کاملاً تصادفی با سه تکرار، طی سال زراعی 1402-1401 در گلخانه تحقیقاتی دانشکده کشاورزی دانشگاه ایلام در دمای 34-22 درجه سانتی گراد و رطوبت40-70 درصد انجام شد. در این آزمایش، 82 ژنوتیپ گلرنگ که بذور آنها از مؤسسه IPK آلمان تهیه شدند، از نظر مقاومت به سطوح تنش آبیاری در دو سطح شامل نرمال (100 درصد ظرفیت زراعی به عنوان شاهد) و 50 درصدی (50 درصد گنجایش ظرفیت زراعی به عنوان تنش) مورد ارزیابی قرار گرفتند. از هرگلدان یک بوته برداشت و پس از جدا کردن دانه هر یک به طور جداگانه نگهداری شد. بوته ها برای خشک کردن به مدت 48 ساعت در آون در دمای 75 درجه سانتی گراد قرار گرفتند. پس از خشک شدن نمونه ها، به وسیله ترازوی دقیق وزن دانه و بوته، عملکرد بیولوژیکی محاسبه گردید. تجزیه و تحلیل آماری داده ها شامل تجزیه واریانس و مقایسه میانگین به روش LSD با نرم افزار SAS نسخه 9/4 انجام شد. جهت رسم ماتریس نقشه حرارتی و دندروگرام و تجزیه به مؤلفههای اصلی از نرم افزار R نسخه 3/4 و بسته آماری pheatmap استفاده شد.
یافتهها: نتایج تجزیه واریانس مربوط به صفات ارتفاع بوته و سطح برگ نشان دادند که اثر ژنوتیپ و اثر متقابل ژنوتیپ در تنش، بر صفات ارتفاع بوته و سطح برگ در سطح آماری یک درصد، معنی دار بودند. نتایج مقایسه میانگین اثرات متقابل تنش خشکی در ژنوتیپ نشان دادند که تنش موجب کاهش ارتفاع بوته و سطح برگ در برخی ژنوتیپها شد. طبق بررسیهای انجام شده، مشخص شد که تنش خشکی بر شاخصهای نموی گیاهان، بهویژه گلرنگ که اغلب در مناطق نیمهخشک و خشک کشت میشود، تأثیر میگذارد. ارتفاع و سطح برگ گیاه از صفات مورفولوژیکی کلیدی هستند که تحت تأثیر تنش خشکی قرار میگیرند و واکنش آن میتواند بهطور قابلتوجه بین ژنوتیپهای مختلف متفاوت باشد. تعداد شاخه فرعی و وزن خشک بوته نیز تحت تأثیر تنش خشکی، ژنوتیپ و اثر متقابل تنش در ژنوتیپ در سطح احتمال یک درصد قرار گرفتند. نتایج مقایسه میانگین اثرات متقابل تنش خشکی در ژنوتیپ در مورد این دو صفت نشان دادند که تنش موجب کاهش وزن خشک بوته و تعداد شاخه فرعی در برخی ژنوتیپهای و تغییر غیر معنیدار در برخی دیگر شد. اجزای عملکرد دانه: نتایج تجزیه واریانس اجزای عملکرد دانه از قبیل تعداد طبق در بوته، قطر طبق، تعداد دانه در طبق، وزن صد دانه و تعداد کل دانه در بوته نشان دادند که این صفات تحت تأثیر تنش خشکی، ژنوتیپ و اثر متقابل تنش در ژنوتیپ در سطح احتمال یک درصد قرار گرفتند. نتایج مقایسه میانگین اثرات متقابل تنش خشکی در ژنوتیپ نشان دادند که تعداد طبق در بوته و قطر طبق تحت تنش کاهش یافتند که این تغییرات بسته به ژنوتیپ متفاوت هستند. اثرات متقابل تنش خشکی در ژنوتیپ در مورد تعداد دانه در طبق، وزن صد دانه و تعداد کل دانه در بوته نیز نشان دادند که تنش موجب کاهش این صفات در برخی ژنوتیپها شد. در شرایط بدون تنش، بالاترین تعداد دانه در طبق مربوط به ژنوتیپهای 45 و 33 با میانگین 26/3 و 20/3 عدد بود. تنش خشکی بهطور قابل توجهی بر اجزای عملکردی ژنوتیپهای گلرنگ، از جمله وزن صد دانه، تعداد دانه در هر طبق و تعداد طبق در هر گیاه تأثیر میگذارد. عملکرد دانه: این صفت نیز تحت تأثیر تنش خشکی، ژنوتیپ و اثر متقابل تنش در ژنوتیپ در سطح احتمال یک درصد قرار گرفت. نتایج مقایسه میانگین اثرات متقابل تنش خشکی در ژنوتیپ نشان دادند که تنش موجب کاهش عملکرد دانه در برخی ژنوتیپها شد. عملکرد بیولوژیک: عملکرد بیولوژیک نیز تحت تأثیر تنش خشکی، ژنوتیپ و اثر متقابل تنش در ژنوتیپ در سطح احتمال یک درصد قرار گرفت. نتایج نشان دادند که تنش موجب کاهش عملکرد بیولوژیک در برخی ژنوتیپهای گلرنگ شد. ماتریس نقشه حرارتی و دندروگرام: نتایج ماتریس نقشه حرارتی و دندروگرام صفات و ژنوتیپهای مورد ارزیابی نشان دادند که در این بین ژنوتیپهای 4، 8 و 53 کمترین تشابه و ژنوتیپهای 44 و 31 بالاترین تشابه را نشان دادند. همچنین، ژنوتیپهای مورد بررسی از نظر اجزای عملکرد دانه میتوانند به دو گروه دستهبندی شوند. گروه بالایی ماتریس محدوده ضریب بین 1- تا 2- بود و گروه دوم نیز در پایین ماتریس قرار گرفتند و ضرایب بین 1 تا 2 داشتند. نتایج کلاستربندی ژنوتیپها و صفات نیز نشان دادند که عملکرد بیولوژیک، ارتفاع بوته، سطح برگ و وزن خشک در یک گروه، وزن دانه و قطر طبق در یک گروه و اجزای عملکرد دانه نیز در یک گروه قرار گرفتند.
نتیجهگیری: با توجه به نتایج، مشخص شد که تنش خشکی موجب محدودیت در رشد گلرنگ و کاهش عملکرد و اجزای عملکرد دانه شد. همچنین، واکنش ژنوتیپهای مورد مطالعه به تنش متفاوت بود به طوری که در برخی صفات عملکرد و اجزای عملکرد کاهش یافتند و در برخی ژنوتیپ ها تغییرات غیر معنی داری مشاهده شدند. در شرایط بدون تنش، ژنوتیپ های 11 (با عملکرد دانه 8/10 گرم در بوته) و 72 (با عملکرد دانه 8/18 گرم در بوته) به عنوان ژنوتیپ های برتر و در شرایط تنش نیز ژنوتیپ 19 (با عملکرد دانه 12/26 گرم در بوته) برترین ژنوتیپ شناخته شدند.
نوع مطالعه:
پژوهشي |
موضوع مقاله:
اصلاح براي تنش هاي زنده و غيرزنده محيطي دریافت: 1404/10/15 | پذیرش: 1405/3/15