پژوهشنامه اصلاح گیاهان زراعی

چکیده مبسوط
مقدمه وهدف:
سیاهدانه به عنوان یکی از ذخایر ژنتیکی گیاهی مهم و با ارزش در کشور از تنوع ژنتیکی بالایی برخوردار ‌می‌باشد‌کهاین تنوع موجود در توده ‌های بومی سیاه دانه ‌می‌تواند‌ منبع‌ بسیار مناسبی برای انتخاب جمعیت‌‌‌های برتر برای انجام‌ برنامه‌ریزی کار‌های اصلاحی‌ در جهت بهبود صفات کمی و کیفی‌ این گیاه‌ با ارزش از جمله افزایش‌ عملکرد دانه‌ و روغن آن باشد‌‌‌. پراکندگی جغرافیایی این گیاه در نقاط مختلف ایران از جمله در گلستان‌،‌ اصفهان‌،‌ یزد‌،‌ چهارمحال بختیاری‌،‌ فارس‌،‌ همدان‌،‌ خوزستان‌،‌ خراسان‌،‌ بلوچستان‌،‌ تهران و در اراک نشان از قدمت بالا و بومی بودن آن در مناطق مختلف ‌می‌باشد‌‌‌‌‌. لذا این تحقیق با هدف ارزیابی نمونه‌‌های ژنتیکی سیاهدانه موجود در بانک ژن گیاهی ملی ایران جهت دستیابی به شناسایی ژنوتیپ‌‌های مطلوب از نظر صفات زراعی و عملکرد دانه ارائه شده است.‌‌‌‌‌
موادوروش:
به منظور ارزیابی نمونه‌‌های ژنتیکی سیاهدانه موجود در بانک ژن گیاهی ملی ایران (تعداد 36 نمونه سیاهدانه دریافتی از بانک ژن موسسه تحقیقات اصلاح بذر واقع در کرج) از نظر صفات زراعی و عملکرد دانه،آزمایشی در قالب طرح آماری بلوک‌‌های کامل تصادفی در سه تکرار در سال زراعی 1402-1401 در استان گلستان، شهرستان گرگان، ایستگاه تحقیقات کشاورزی گرگان، طراحی و  اجرا گردید‌‌‌‌‌. پس از پایان عملیات اندازه‌گیری و یادداشت برداری، تجزیه واریانس متناسب با طرح آزمایشی انجام ومعنی‌دار بودن اثرژنوتیپ برصفات موردنظربررسی شد. تجزیه واریانس صفات مورد بررسی به کمک نرم افزارSAS9.1 انجام گردید. برای مقایسه اختلاف نمونه‌‌های ژنتیکی با جمعیت‌ شاهد ((TN-82-747‌،‌ مقایسه میانگین‌‌ها به روش LSD در سطح (احتمال‌ (P<0‌‌‌‌‌. 05‌ صورت گرفت. برای رسم نمودارها و تجزیه بای پلات از نرم افزار  GGE-biplot  استفاده شد. مطالعه گرافیکی روابط بین صفات و داده‌های ژنوتیپ × صفت برای درک بهتر صفات و رابطه بین ژنوتیپ‌ها و صفات استفاده گردید.

یافته‌ها:
نتایج به­دست آمده نشان داد که بین نمونه های ژنتیکی مورد بررسی تنوع خوبی از لحاظ صفات مورد بررسی (روز تا 50 درصد گلدهی، روز تا رسیدگی فیزیولوژیکی، ارتفاع بوته، تعداد دانه در کپسول، وزن هزار دانه، عملکرد بیولوژیک و شاخص برداشت) وجود داشت. نتایج مقایسه میانگین­ها برای عملکرد دانه نشان داد که تنوع بالایی برای عملکرد دانه بین توده­های مورد بررسی وجود داشت به طوری که عملکرد دانه از 1875 کیلوگرم در هکتار (توده TN-82-748) تا 1/979 (توده TN_59-48) کیلوگرم در هکتار در نوسان بود. با توجه به نمودار بای پلات ، ژنوتیپ‌های G2، G3 ،  G6، G7، G8، G9 ، G12، G14، G16 G17،  G18،  G19،G20 ، G21، G22، G24، G25، G26، G27، G30، G35 از نظر روز تا رسیدگی، روز تا 50 درصد گلدهی، عملکرد بیولوژیک و ارتفاع بوته نسبت به سایر ژنوتیپ‌ها‌ مقادیر بالاتری را نشان دادند که نشان دهنده مطلوبیت کم‌تر این ژنوتیپ‌ها می‌باشد همچنین ژنوتیپ‌های G4، G10، G11، G13، G15، G28، G32، G33، G34و G36از نظر زودرسی مطلوبیت بیشتری داشته و نیز عملکرد بالاتری را نشان دادند. بر اساس نتایج بدست آمده، همبستگی مثبت بالایی بین روز تا رسیدگی،  روز تا50 درصد گلدهی ارتفاع بوته و عملکرد بیولوژیک وجود داشت. همچنین صفات تعداد دانه در کپسول، وزن هزاردانه، شاخص برداشت با  عملکرد دانه همبستگی مثبتی داشت. لازم به ذکر است بر اساس نتایج  بین صفات روز تا رسیدگی و شاخص برداشت همبستگی منفی شدیدی وجود داشت. همچنین بین روز تا رسیدگی و عملکرد دانه نیز همبستگی منفی مشاهده شد. به عبارت دیگر ژنوتیپ‌های دیر رس به علت تولید بیومس زیاد و احتمال خوابیدگی بیشتر در شرایط انتهای فصل رشد عملکرد دانه کم‌تری داشتند که نشان‌دهنده این مطلب است که ژنوتیپ‌های دیررس‌تر به علت تولید بیومس بیشتر، شاخص برداشت کمتری نیز خواهند داشت.
نتیجه‌گیری:
ژنوتیپ‌های G4، G10، G11، G13، G15، G28، G32، G33، G34و G36با توجه به زودرس بودن و نیز عملکرد بالاتر مطلوبیت بیشتری از نظر این صفت داشتند. نتایج نشان داد ابتدا ژنوتیپ  G36 و پس از آن G32 از نظر عملکرد دانه و شاخص برداشت برتری نشان دادند و می‌توانند به عنوان ژنوتیپ های برتر در آزمایشات بعدی قرار گیرند.
واژه‌های کلیدی:بای پلات ژنوتیپ × صفت، تنوع ژنتیکی،همبستگی صفات، زودرسی