1- دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی ساری
چکیده: (18 مشاهده)
مقدمه و هدف: توتون (Nicotiana tabacum L.)، یکی از مهمترین گیاهان زراعی، صنعتی و اقتصادی در جهان بوده که به دلیل اهمیت اقتصادی و ارزش تجاری، افزایش کمی و کیفی این محصول از جایگاه ویژهای برای بهنژادگران برخوردار میباشد. نظر به افزایش روزافزون جمعیت جهان، بشر با چالشهایی در زمینه امنیت غذایی و حفظ پایداری زیست محیطی روبرو است. تنشهای محیطی، از مهمترین عوامل کاهشدهنده عملکرد گیاهان زراعی در سطح جهان میباشند. تنش خشکی، یکی از مهمترین و شایعترین تنشهای غیرزیستی بوده که بر خصوصیات خصوصیات عملکرد و اجزای عملکرد توتون تأثیرگذار است. تنش خشکی در گیاه توتون، با تأثیر بر سرعت رشد و توسعه سیستم ریشهای، باعث کاهش رشد، عملکرد و اجزای عملکرد در گیاه میگردد. در سالیان اخیر، خسارت شدید تنشهای محیطی بر محصولات زراعی و همچنین تغییر اقلیم، موجب شده تا به نژادگران با دستورزیهای ژنتیکی، تولیدکنندگان ارقام را در مواجه با این چالشها یاری کنند. بهرهبرداری تجاری از هیبرید، یکی از مهمترین کاربردهای ژنتیک در کشاورزی است. در برنامههای بهنژادی گیاهان، به اطلاعات جامعی درباره ساختار ژنتیکی و نیز قابلیت ترکیبپذیری آنها نیاز است. روش تجزیه لاین × تستر یک رویکرد مناسب برای تشخیص ژنوتیپهای برتر برای تلاقی صفات مورد نظر است. در این راستا، تحقیق حاضر با اهداف برآورد پارامترهای ژنتیکی از جمله قابلیتهای ترکیبپذیری عمومی والدین و خصوصی تلاقیها، اجزای واریانس ژنتیکی، تعیین نوع و میزان عمل ژن برای صفات عملکرد و اجزای عملکرد در برخی ارقام توتون از طریق تجزیه لاین × تستر اجرا شد.
مواد و روشها: تحقیق حاضر به صورت تلاقی لاین × تستر با استفاده از چهار لاین و چهار تستر توتون انجام شد. تعداد 16 هیبرید F1 حاصل از تلاقی لاین × تستر به همراه والدین تلاقیها (در مجموع 24 تیمار) و در سه تکرار در قالب طرح بلوکهای کامل تصادفی در مزرعه مرکز تحقیقات و آموزش تیرتاش در دو آزمایش جداگانه با شرایط نرمال رطوبتی (بدون تنش) و تنش خشکی مورد کشت و بررسی قرار گرفتند. در طی فصل رشدی، تعداد 10 صفت شامل، طول برگ (LL)، عرض برگ (LW)، تعداد برگ (LN)، ارتفاع بوته (H)، قطر ساقه (SD)، شاخص کلروفیل در برگ (SPAD)، تعداد روز تا گلدهی (DF)، شاخص سطح برگ (LAI)، وزن سبز (GW)، عملکرد برگ خشک (DY) بر مبنای متوسط 10 بوته تصادفی از هر کرت آزمایشی اندازهگیری و برآورد شدند. در این پژوهش، از نرم افزارهای Excel، SAS V 9.1 و برنامه لاین × تستر استفاده گردید.
یافتهها: نتایج تجزیه مرکب در دو شرایط بدون تنش و تنش خشکی نشان داد که بین ژنوتیپهای توتون برای کلیه صفات مورد مطالعه، در هر دو شرایط، اختلاف معنیداری وجود دارد که بیانگر تنوع ژنتیکی قابل توجهی در بین ژنوتیپها از نظر کلیه صفات مورد مطالعه میباشد و بر این اساس، تجزیه لاین × تستر برای کلیه صفات مورد مطالعه انجام شد. اثر متقابل ژنوتیپ × محیط برای تمام صفات به جز عرض برگ و شاخص سطح برگ معنیدار گردید. معنیدار شدن اثر متقابل برای این صفات نشان میدهد که ژنوتیپها در دو محیط مختلف، عملکرد و واکنشهای متفاوتی داشتند. نتایج تجزیه واریانس صفات بر اساس روش تجزیه لاین × تستر نشان داد که اثر ژنوتیپ و نیز اثر تلاقی در دو شرایط رطوبتی، برای تمام صفات معنیدار شد، لذا مقادیر ترکیبپذیری عمومی و خصوصی ارقام مورد مطالعه، برای تمام صفات محاسبه شد. بررسی تجزیه ترکیبپذیری عمومی لاینها و تسترهای توتون برای صفات مورد مطالعه نشان داد که از نظر عملکرد خشک، لاین K346 در شرایط بدون تنش و لاینهای Cocker 371G و تستر Cocker 347 (CMS) با داشتن بیشترین میزان GCA، به عنوان بهترین ترکیبشونده عمومی بوده که میتوان به عنوان یکی از والدین در برنامههای اصلاحی مبتنی بر گزینش برای عملکرد خشک توتون از این ارقام که دارای قابلیت ترکیبپذیری عمومی مثبت و معنیدار هستند، استفاده کرد. بررسی ترکیبپذیری خصوصی نتاج حاصل از تلاقیها نشان داد که هیبریدهای K394 × MN 944 (CMS)، Cocker 371 G × K326 (CMS) و K346 × Cocker 176 (CMS) از نظر صفت عملکرد دارای ترکیبپذیری خصوصی مثبت و معنیدار بودند و با توجه به اینکه ترکیبپذیری خصوصی، سهم غیرافزایشی واریانس ژنتیکی را بیان مینماید، بنابراین تلاقیهای مذکور میتوانند در برنامه اصلاح و تولید توتون هیبرید نرعقیم که بر پایه واریانس ژنتیکی استوار است، مورد توجه قرار گیرند. هیبرید K394 × Cocker 347 (CMS)، با داشتن ترکیبپذیری خصوصی منفی و معنیدار، بیشترین میزان کاهش عملکرد را نشان داد، لذا در برنامه اصلاح و تولید توتون هیبرید نرعقیم قابل استفاده نخواهند بود. برآورد اجزای واریانس ژنتیکی روی صفات مورد مطالعه نشان داد که در صفات طول برگ، عرض برگ، تعداد برگ، ارتفاع بوته، تعداد روز تا گلدهی و وزن سبز، واریانس افزایشی نقش اصلی داشته، لذا برای بهبود این صفات، روشهای مبتنی بر گزینش مناسب بوده، ولی در صفات قطر ساقه، شاخص کلروفیل، شاخص سطح برگ و عملکرد خشک، سهم واریانس غیر افزایشی بیشتر است و برای بهبود آنها، روش تولید هیبرید توصیه میگردد.
نتیجهگیری: معرفی ژنوتیپهای برتر از نظر عملکرد و سایر صفات مرتبط با عملکرد، در دو شرایط محیطی متفاوت، میتواند باعث افزایش تولید توتون در واحد سطح و افزایش درآمد کشاورزان شود. نتایج حاکی از وجود تنوع ژنتیکی بین ژنوتیپها (والدین و نتاج حاصل از تلاقی آنها) میباشد که میتوانند جهت استفاده در برنامههای اصلاحی و توسعه هیبریدهای توتون متحمل به خشکی مورد استفاده قرار گیرند. این تحقیق فرصتی را جهت کسب اطلاعات لازم در رابطه با ساختار ژنتیکی تعدادی از ارقام توتون جهت استفاده در برنامههای اصلاحی که هر کدام از آنها دارای ویژگیهای مطلوبی از لحاظ تعدادی از صفات مهم بودند را فراهم مینماید. مشخص گردید که تعدادی از ارقام مورد مطالعه دارای ترکیبپذیری و انتقال خوبی برای عملکرد و برخی اجزای آن بودهاند.
نوع مطالعه:
پژوهشي |
موضوع مقاله:
اصلاح نباتات دریافت: 1405/3/17 | پذیرش: 1405/5/28