1- بخش تحقیقات علوم زراعی و باغی، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان اردبیل، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج، اردبیل، ایران
2- شرکت کشت و صنعت و دامپروری مغان
3- مؤسسه تحقیقات اصلاح و تهیه نهال و بذر، سازمان تحقیقات آموزش و ترویج کشاورزی، کرج، ایران
چکیده: (6 مشاهده)
مقدمه و هدف: دشت مغان به دلیل برخورداری از شرایط اقلیمی مناسب، خاک حاصلخیز و ظرفیت بالای تولید، یکی از مناطق مهم و راهبردی کشور برای کشت دانههای روغنی، بهویژه کلزا، به شمار میرود. با این وجود، ارتقاء بهرهوری، بهبود عملکرد و دستیابی به سودآوری بیشتر در این منطقه مستلزم شناسایی و معرفی ارقام سازگار، پرمحصول و دارای کیفیت روغن مطلوب است. از سوی دیگر، در سالهای اخیر این منطقه شاهد تغییرات اقلیمی، از جمله افزایش نوسانات دما، تغییر الگوهای بارش و وقوع پدیدههای جدی آب و هوایی بوده است. این شرایط، ضرورت ارزیابی دقیق ارقام جدید کلزا را بیش از پیش آشکار میسازد. بنابراین هدف از این پژوهش، ارزیابی کمی و کیفی عملکرد دانه و روغن ارقام جدید کلزا تحت شرایط زراعی دشت مغان در سال زراعی 1403-1404 و شناسایی ارقام برتر از نظر عملکرد و درصد روغن بود.
مواد و روشها: در این پژوهش، تعداد 10 رقم کلزا با تیپ رشدی بهاره، تهیه شده از بخش دانههای روغنی مؤسسه تحقیقات اصلاح و تهیه نهال و بذر کشور، در قالب طرح بلوکهای کامل تصادفی با پنج تکرار در مزرعه پژوهشی شرکت کشت و صنعت و دامپروری مغان در سال زراعی 4-1403 کشت و مورد ارزیابی قرار گرفتند. هدف از اجرای این آزمایش، بررسی تنوع ژنتیکی، مقایسه عملکرد و شناسایی ارقام برتر از نظر صفات کمی و کیفی بود. صفات فنولوژیکی، مورفولوژیکی و عملکردی شامل تعداد روز تا گلدهی، طول دوره رسیدگی، ارتفاع بوته، طول ساقه اصلی، تعداد شاخه فرعی، تعداد خورجین در شاخه فرعی، تعداد خورجین در شاخه اصلی، تعداد خورجین در بوته، تعداد دانه در خورجین، طول خورجین، وزن هزار دانه و همچنین عملکرد دانه، درصد روغن و عملکرد روغن اندازهگیری شد. تجزیه و تحلیل دادهها با استفاده از نرمافزار آماری SPSS نسخه 16 و رسم نمودار بایپلات از نرمافزار PAST نسخه 3 انجام شد. مقایسه میانگینها بین ارقام با استفاده از آزمون چنددامنهای دانکن در سطح احتمال 5 درصد صورت گرفت. همچنین تجزیه خوشهای بهمنظور گروهبندی ارقام کلزا بر اساس صفات مورفولوژیک و عملکرد، با استفاده از فاصله اقلیدسی بهعنوان معیار تشابه و روش وارد صورت پذیرفت.
یافتهها: نتایح تجزیه واریانس دادهها، بیانگر وجود تفاوتهای معنیداری در میان ارقام کلزا برای اغلب صفات مهم مورفولوژیکی و فنولوژیکی از جمله عملکرد دانه و درصد روغن بود که نشاندهنده تنوع ژنتیکی قابل توجه بین ارقام مورد بررسی است. دامنه تغییرات تعداد روز تا گلدهی (95 تا 113 روز) و طول دوره رسیدگی (193 تا 211 روز) نشاندهنده امکان انتخاب ارقام زودرس و دیررس متناسب با طول فصل رشد است؛ این تنوع میتواند مبنای مناسبی برای انتخاب و معرفی ارقام برتر در شرایط اقلیمی دشت مغان باشد. نتایج مقایسه میانگینها نشان داد که ارقامی مانند پیشرو و ظفر با کوتاهترین دوره گلدهی و رسیدگی، برای مناطق با محدودیت زمانی کشت مناسب بوده، در حالی که ارقامی مانند آوین با طولانیترین دوره رسیدگی در گروه ارقام دیررس قرار گرفت. از نظر اجزای عملکرد، ارقام روشنا و آرام با بیش از 50 خورجین، دارای بالاترین میانگین تعداد خورجین در شاخه اصلی بودند. در نهایت، ارقام بهاران، هایولا 50، آوین، صفار و دلگان با عملکرد دانه بالاتر از 3400 کیلوگرم در هکتار به عنوان ارقام پرمحصول جهت کشت در دشت مغان شناسایی شدند و رقم هایولا 50 نیز بالاترین درصد روغن دانه (75/42%) را به خود اختصاص داد. نتایج تجزیه خوشهای نیز ارقام کلزا را براساس صفات مورفولوژیک و عملکردی، در دو گروه متمایز طبقهبندی کرد. به طوریکه گروه اول دارای طول دوره رشدی طولانیتر و ارتفاع بوته بلندتر، بیشترین عملکرد دانه و روغن بودند. نتایج تجزیه به مؤلفههای اصلی، ۴ مؤلفه با مجموع 02/86 درصد از کل تغییراتِ را تبیین نموده و نتایج بایپلات نیز نتایج تجزیه کلاستر را تأیید کرد. این یافتهها، زمینهساز انتخابهای دقیقتر ارقام سازگار و پربازده برای توسعه پایدار کشت کلزا در منطقه دشت مغان بوده و راهبردهای مدیریت زراعی را بر مبنای پتانسیل ژنتیکی بومی تقویت مینماید.
نتیجهگیری: نتایج این پژوهش نشان داد که ارقام کلزا از نظر ویژگیهای فنولوژیکی، مورفولوژیکی و کیفیت روغن دارای تفاوتهای معنیداری بوده و این تنوع ژنتیکی ظرفیت بالایی را برای بهنژادی و انتخاب رقم مناسب جهت شرایط اقلیمی متغیر دشت مغان فراهم میکند. بر اساس یافتهها، ارقام زودرس مانند ظفر و صفار به دلیل دوره رشد کوتاهتر و تطابق بهتر با مناطق دارای محدودیت زمانی و خطر تنشهای گرمایی و خشکی انتهای فصل، گزینههای مطلوبتری برای چنین شرایطی هستند. در مقابل، ارقام بهاران، آوین، دلگان، صفار و هایولا۵۰ با بهرهوری بالا از منابع و عملکرد قابل توجه دانه (بیش از 3400 کیلوگرم در هکتار)، برای کشت در مناطق با دوره رشد بلند و شرایط محیطی مساعد مناسبتر شناخته شدند. در میان ارقام مورد بررسی، هایولا۵۰ با بالاترین درصد روغن دانه و عملکرد روغن برتر، به عنوان رقم شاخص از نظر کیفیت روغن معرفی شد. تحلیل خوشهای نیز دو گروه متمایز ژنوتیپی را شناسایی کرد که تفاوتهای روشنی از نظر زودرسی، عملکرد دانه و ترکیب صفات سازگاری نشان دادند. به طور کلی، نتایج بهدستآمده بر اهمیت انتخاب هدفمند ارقام بر اساس طول فصل رشد و پتانسیل عملکرد تأکید دارد. این رویکرد میتواند زمینهساز بهبود پایداری تولید، افزایش بهرهوری و توسعه پایدار کشت کلزا در دشت مغان باشد و مبنایی علمی برای تدوین راهبردهای مدیریت زراعی متناسب با تغییرات اقلیمی آینده فراهم آورد.
نوع مطالعه:
پژوهشي |
موضوع مقاله:
اصلاح نباتات، بیومتری دریافت: 1405/2/20 | پذیرش: 1405/5/15