1- عضو هیات علمی (استادیار) موسسه تحقیقات پنبه کشور، سازمان تحقیقات آموزش و ترویج کشاورزی، گرگان، ایران
2- عضو هیات علمی (استادیار) پژوهشگاه بیوتکنولوژی کشاورزی، سازمان تحقیقات آموزش و ترویج کشاورزی، اصفهان، ایران
3- کارشناس ارشد پژوهشگاه بیوتکنولوژی کشاورزی، سازمان تحقیقات آموزش و ترویج کشاورزی، اصفهان، ایران
چکیده: (6 مشاهده)
چکیده مبسوط:
مقدمه و هدف: پنبه یکی از مهمترین گیاهان لیفی جهان و محرک اقتصادی کلیدی در کشاورزی است. پنبه با تولید سالانه ۲۵ میلیون تن الیاف، عمدهترین گیاه لیفی جهان است. پنبه در ایران نیز نقش محوری در اقتصاد کشاورزی دارد. تنوع ژنتیکی بالا بین ارقام تجاری و بومی چالشهایی در شناسایی دقیق، حفظ خلوص ژنتیکی و ثبت مالکیت فکری ایجاد کرده است. روشهای مورفولوژیک مبتنی بر صفات ظاهری (شکل برگ، رنگ گل) به دلیل تأثیرپذیری از محیط، ناپایداری و نیاز به رشد کامل گیاه، دقت و سرعت پایینی دارند. این چالشها لزوم بهکارگیری نشانگرهای مولکولی مستقل از محیط را پررنگ میکند. نشانگرهای ریزماهواره یا Simple Sequence Repeat (SSR) به دلیل ویژگیهایی مانند چندشکلی بالا، ماهیت همبارز(codominant) ، تکرارپذیری و هزینه نسبتاً پایین، به ابزاری ارزشمند در مطالعات ژنتیکی و بهنژادی محصولات کشاورزی تبدیل شدهاند. با توجه به ماهیت پلیژنیک و کمی صفاتی نظیر عملکرد، کیفیت الیاف و مقاومت به تنشهای محیطی، استفاده از نشانگرهای مولکولی در برنامههای اصلاحی پنبه و برای تمایز ارقام و مدیریت منابع ژنتیکی اهمیت ویژهای دارد. به منظور انگشت نگاری ارقام پنبه و تهیه شناسنامه مولکولی آنها از روش نشانگرهای مولکولی توالی ساده تکراری (SSR ) استفاده شد.
مواد و روشها: در این پژوهش 6 رقم تجاری پنبه بنامهای ارمغان، حکمت، پرتو، ساجدی، گلستان و سپید از گونه تتراپلوئید هیرسوتوم مورد بررسی و مطالعه قرار گرفتند. هسته اولیه بذر این ارقام طی سالهای 1404-1401 در ایستگاه تحقیقاتی هاشمآباد تهیه شده و در مزرعه سلکسیونی با رعایت فاصله ایزولاسیون کشت شد. هر ساله تعداد حدود 200 تک بوته بر اساس عملکرد، زودرسی و خصوصیات موفولوژیکی در مزرعه انتخاب شده و در نهایت تعداد حدود 120 بوته بر اساس درصد کیل و اندازهگیری صفات کیفی الیاف در آزمایشگاه انتخاب شدند تا هسته اولیه بذر برای سال بعد را تشکیل دهند. نمونه تصادفی از توده بذری این ارقام به پژوهشکده بیوتکنولوژی کشاورزی منطقه مرکزی کشور در اصفهان ارسال شد. استخراج DNA به روش CTAB همراه با اعمال تغییراتی، به عنوان روش بهینه معرفی و مورد استفاده قرار گرفت. آنالیز کمی نمونه های DNA استخراج شده به روش اسپکتروفتومتری و با استفاده از دستگاه نانو دراپ ND-1000 به منظور تعیین غلظت نمونهها و بررسی نسبت جذب A230/260 و A260/280 انجام گرفت. از 25 جفت آغازگر برای تفکیک ارقام استفاده گردید. واکنش زنجیره ای پلیمراز برای هر جفت آغازگر با تعیین دمای بهینه اتصال، غلظت بهینه یون منیزیم، تعداد سیکل و تعیین زمان بهینه مراحل مختلف تکثیر با استفاده از دستگاه ترموسایکلر Applied Biosystems Veriti 96-Well انجام گردید.
یافته ها: نتایج این پروژه نشان داد نشانگرهای مولکولی نقش مهمی در شناسایی و ثبت ارقام پنبه ایفا میکنند و در فرآیند ثبت ارقام جدید و استقرار حقوق مالکیت معنوی، نشانگرهای مولکولی امکان شناسایی دقیق تفاوتهای ژنتیکی میان ارقام را فراهم کرده و هویت ژنتیکی هر رقم را بطور شفاف تثبیت میکنند. از بین 25 جفت آغازگر استفاده شده، 4 جفت آغازگر قادر به شناسایی تنوع بین 6 رقم پنبه (ارمغان، حکمت، پرتو، ساجدی، گلستان و سپید) بودند نتایج حاصل نشان داد آغازگر 3 در سه جایگاه 160، 180 و 500 جفت باز تکثیر و قادر به تفکیک دو رقم پرتو و سپید از ارقام دیگر بود. همچنین آغازگر 6 در 5 جایگاه 250،230، 350، 400 و 500 جفت باز تکثیر شده و از بین این آلل ها، جایگاه های 230 و 250 جفت باز تکثیر بهتر و قدرت شناسایی بهتری داشته و آغازگر 6 قادر به تفکیک دو رقم ارمغان و گلستان از سایر ارقام بود. علاوهبراین آغازگر 20 در 6 جایگاه 230،220، 200، 250، 500 و 550 جفت باز تکثیر شد که آلل های مرتبط با جایگاه های موثر 220 و 230 جفت باز قابلیت تفکیک داشتند و آغازگر 20 قادر به تفکیک سه رقم ساجدی، پرتو و گلستان از سایر ارقام بود. ارقام ساجدی، پرتو و گلستان در این جایگاه ها هتروزیگوت هستند در حالی که، ارمغان، سپید و حکمت هموزیگوت بودند. آغازگر 23 در 4 جایگاه 230،210، 380 و 400 جفت باز تکثیر شد که آلل های مرتبط با جایگاه های موثر 210 و 230 جفت باز قابلیت تفکیک داشتند و آغازگر 23 قادر به تفکیک دو رقم حکمت و سپید از سایر ارقام بود. برای تفکیک کلیه ارقام از یکدیگر، هر چهار آغازگر باید مورد استفاده قرار گیرد. استفاده از هر چهار آغازگر در یک واکنش (مولتی پلکس) به دلیل پوشش باندی آغازگرهای مختلف توصیه نمیشود.
نتیجه گیری: برای نشان دادن رابطه ژنتیکی این شش رقم پنبه، آنالیز کلاستر بر اساس وجود یا عدم وجود آلل های مورد بررسی با 4 جفت آغازگر انجام گرفت. درخت فیلوژنتیکی با روش UPGMA و ابزار آنلاین DendroUPGMA بر اساس فاصله اقلیدسی ترسیم گردید. نتایج این ارزیابی حاکی از قرار گرفتن ارقام ارمغان و گلستان در یک کلاستر مجزا از سایر ارقام بود و دو رقم ساجدی و پرتو بیشترین شباهت را به هم داشتند. در مجموع نتایج این پژوهش نشان داد نشانگرهای مولکولی بنحو موثری میتوانند برای بررسی تنوع و تمایز ارقام پنبه مورد استفاده قرار بگیرند.
واژگان کلیدی: ارقام پنبه، تنوع ژنتیکی، نشانگر مولکولی و اصالت رقم
نوع مطالعه:
پژوهشي |
موضوع مقاله:
بيوتكنولوژي گياهي دریافت: 1405/1/22 | پذیرش: 1405/5/31