1- دانشگاه رازی
2- مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان لرستان
3- مؤسسه تحقیقات کشاورزی دیم، معاونت سرارود
چکیده: (6 مشاهده)
مقدمه و هدف: تأمین امنیت غذایی پایدار در گرو تولید ارقام زراعی با عملکرد مطلوب و ارزش تغذیهای بالا است. با توجه به رشد تصاعدی جمعیت جهانی و الگوی مصرف کنونی، بهبود همزمان کمیت و کیفیت محصولات راهبری مانند گندم به یک ضرورت غیرقابل انکار تبدیل شده است. گندم به عنوان تأمینکننده عمده کالری و ریزمغذیهای اساسی در سبد غذایی جهانی، سهم بسزایی در پوشش نیازهای تغذیهای جمعیتهای مختلف دارد. در این راستا، توسعه ارقام زراعی با خصوصیات مطلوب، پتانسیل عملکرد بالا و ثبات تولید، به عنوان هسته مرکزی برنامههای اصلاحی گندم شناخته میشود. تمرکز یکجانبه بر افزایش کمیت تولید، اغلب به غفلت از جنبههای کیفی منجر شده است. مطالعات متعدد نشان دادهاند که در ارقام مدرن گندم، غلظت ریزمغذیهای ضروری مانند آهن (Fe) و روی (Zn) به طور تدریجی کاهش یافته است. این در حالی است که کمبود این ریزمغذیها در رژیم غذایی، به ویژه در مناطق با سطح درآمد پایین که متکی به رژیمهای غذایی مبتنی بر غلات هستند، به یک چالش عمده سلامت عمومی تبدیل شده و پیامدهای جدی از جمله سوءتغذیه، اختلالات رشد و کاهش ایمنی بدن را به دنبال داشته است. در پاسخ به این چالش، پارادایم جدیدی در علوم زراعی تحت عنوان غنیسازی زیستی (Biofortification) شکل گرفته منجر به تحول اساسی در برنامههای اصلاحی گندم شده است. این رویکرد نوین، ضمن حفظ تأکید بر افزایش عملکرد و مقاومت به تنشهای محیطی، بهبود کیفیت تغذیهای را به عنوان هدف مکمل در برنامههای بهنژادی گندم مطرح نموده است.
مواد و روشها: به منظور ارزیابی و گروهبندی تعداد 84 ژنوتیپ گندم نان نسل F8 حاصل از سه جمعیت مختلف بر اساس عملکرد، آهن و روی دانه و خصوصیات مهم زراعی، به همراه والدین آنها (مرودشت، بک کراس زمستانه روشن، سیستان، رسول و MV17) و رقم خارجی کرایچف (Krichauff) بهعنوان شاهد، آزمایشی با استفاده از طرح بلوکهای کامل تصادفی در سه تکرار در دانشگاه رازی کرمانشاه در سال زراعی 1400-1399 اجرا گردید. صفات مورد ارزیابی شامل صفات زراعی (عملکرد دانه، وزن هزار دانه، عملکرد بیولوژیک، عملکرد کاه، وزن دانه در سنبله و شاخص برداشت)، صفات کیفیت تغذیهای دانه (غلظت آهن و روی دانه و عملکرد آهن و روی دانه)، صفات مورفولوژیک (ارتفاع بوته، وزن سنبله در مترمربع و تعداد سنبله در مترمربع) و صفات فنولوژیک (روز تا آبستنی، روز تا سنبلهدهی، روز تا گردهافشانی، روز تا رسیدگی فیزیولوژیک، دوره پرشدن دانه و سرعت پر شدن دانه) میباشد. تجزیه واریانس و مقایسه میانگین برای کلیه صفات با آزمون حداقل تفاوت معنیدار (LSD) در سطح احتمال پنج درصد انجام شد. گروهبندی ژنوتیپها با تجزیه خوشهای به روش Ward و بر اساس مربع فاصله اقلیدسی صورت پذیرفت.
یافتهها: نتایج تجزیه واریانس نشان داد در جمعیت اول (بک کراس زمستانه روشن × MV-17) اختلافات بسیار معنیداری (01/0 P<) در کلیه صفات به جز غلظت روی دانه و شاخص برداشت وجود دارد، درحالیکه در جمعیت دوم (مرودشت × رسول) این اختلافات برای تمام صفات به جز غلظت روی دانه، عملکرد بیولوژیک و عملکرد کاه مشاهده شد. در جمعیت سوم (بک کراس زمستانه روشن × سیستان)، اختلافات معنیداری در وزن هزار دانه، غلظت آهن دانه، تعداد سنبله در مترمربع و صفات فنولوژیک (روز تا آبستنی، روز تا سنبلهدهی، روز تا گردهافشانی، روز تا رسیدگی فیزیولوژیک و دوره پر شدن دانه) دیده شد. تحلیل همبستگیها نشان داد عملکرد دانه در جمعیت اول و دوم با شاخصهای عملکردی و عملکرد آهن و روی دانه دارای همبستگی مثبت معنیدار بود. در جمعیت سوم نیز عملکرد آهن دانه با عملکرد دانه و برخی صفات مرتبط با عملکرد رابطه مثبت معنیداری داشت. تجزیه خوشهای ژنوتیپهای هر جمعیت را در دو گروه متمایز قرار داد. در مجموع 13 ژنوتیپ برتر (4/15 درصد از جامعه آماری 84 ژنوتیپی) از سه جمعیت مختلف (چهار ژنوتیپ از جمعیت اول، شش ژنوتیپ از جمعیت دوم و سه ژنوتیپ از جمعیت سوم) جداسازی شدند. این ژنوتیپها نه تنها از نظر عملکرد دانه برتری نشان دادند، بلکه از نظر غلظت ریزمغذیهای آهن (mg/kg 58-26) و روی (mg/kg 65-28) در محدوده مطلوبی قرار گرفتند.
نتیجهگیری: نتایج این پژوهش نشان داد که انتخاب ژنوتیپهای برتر گندم نان با ترکیب بهینه عملکرد و غلظت ریزمغذیها از طریق روشهای سیستماتیک امکانپذیر است. بررسی 13 ژنوتیپ منتخب از سه جمعیت مختلف (۴ ژنوتیپ از جمعیت اول، 6 ژنوتیپ از جمعیت دوم و ۳ ژنوتیپ از جمعیت سوم) حاکی از وجود تنوع ژنتیکی قابل توجه برای این صفات بود. نکته حائز اهمیت، عدم مشاهده همبستگی منفی بین عملکرد دانه و غلظت ریزمغذیها (آهن و روی) در محدوده این مطالعه بود که امکان بهبود همزمان این ویژگیها را فراهم میسازد. تجزیه خوشهای به روش Ward، ژنوتیپها را در دو گروه متمایز طبقهبندی نمود که نشاندهنده الگوهای متفاوت توارث صفات کیفی و کمی در جمعیتهای مورد مطالعه بود. موفقیت در انتخاب 4/15 درصد از ژنوتیپها که واجد هر دو ویژگی مطلوب بودند، اثربخشی روش انتخاب ترکیبی چندمعیاره را تأیید میکند. این یافتهها از دو جنبه ارائه راهکار عملی برای توسعه ارقام غنیشده و دیگری پیشنهاد الگویی نوین برای برنامههای بهنژادی حائز اهمیت هستند. پیشنهاد میشود ژنوتیپهای برتر شناسایی شده در مطالعات چندمحیطی و با بهرهگیری از تکنیکهای ژنومیکس مورد ارزیابی دقیقتر قرار گیرند تا پتانسیل کامل آنها برای معرفی به عنوان ارقام جدید مشخص گردد. این رویکرد میتواند گامی مؤثر در جهت تحقق امنیت غذایی و بهبود کیفیت تغذیهای جامعه باشد.
نوع مطالعه:
پژوهشي |
موضوع مقاله:
اصلاح نباتات دریافت: 1404/11/12 | پذیرش: 1405/4/9