1- 1- استادیار موسسه تحقیقات اصلاح و تهیه نهال و بذر، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی (AREEO)، کرج، ایران . رایانامه : ahmadimehrzad@ymail.com
2- 2- استاد موسسه تحقیقات اصلاح و تهیه نهال و بذر، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی (AREEO)، کرج، ایران . رایانامه : aghanbari2004@yahoo.com
3- 3- دانشیارموسسه تحقیقات اصلاح و تهیه نهال و بذر، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی (AREEO)، کرج، ایران . رایانامه : jaffaraghaei@gmail.com
4- 4- استادیار موسسه تحقیقات اصلاح و تهیه نهال و بذر، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی (AREEO)، کرج، ایران . رایانامه : khodadadi8323@gmail.com
چکیده: (6 مشاهده)
مقدمه و هدف : لوبیا سبز (Phaseolus vulgaris L.) یکی از مهمترین محصولات سبزی و صیفی با ارزش غذایی بالا و مصرف گسترده در سبد غذایی خانوار محسوب میشود که علاوه بر تازهخوری، نقش مهمی در صنایع فرآوری نیز دارد. عملکرد غلاف سبز، کیفیت ظاهری غلاف، توان تولید بذر و پایداری عملکرد در برداشتهای متوالی از جمله شاخصهای کلیدی در ارزیابی و پذیرش ارقام لوبیا سبز توسط کشاورزان و بازار مصرف به شمار میروند. با وجود اهمیت بالای این محصول، تعداد ارقام اصلاحشده داخلی محدود بوده و بخش قابل توجهی از نیاز کشور از طریق ارقام وارداتی تأمین میشود. از اینرو، شناسایی و بهرهبرداری از تنوع ژنتیکی موجود در بانکهای ژن میتواند نقش مهمی در اصلاح و معرفی ارقام جدید با عملکرد و سازگاری بالاتر ایفا کند. این پژوهش با هدف ارزیابی عملکرد غلاف سبز و بذر لاینهای منتخب لوبیا سبز بانک ژن گیاهی ملی ایران در دو چین برداشت و شناسایی لاینهای برتر نسبت به ارقام شاهد انجام شد.
مواد و روش ها : این تحقیق در سه سال زراعی ۱۴۰2 تا ۱۴۰۴ در مزرعه پژوهشی مؤسسه تحقیقات اصلاح و تهیه نهال و بذر کرج اجرا گردید. در سال اول (1402)، تعداد ۴۲ نمونه لوبیا سبز بدون نخ از میان ۵۸ نمونه موجود در کلکسیون بانک ژن بهصورت مشاهدهای کشت شدند و بر اساس صفات مورفولوژیک و فنولوژیک شامل طول غلاف سبز، تعداد غلاف، تاریخ شروع گلدهی و یکنواختی ظاهری غلاف، ۱۷۱ تکبوته انتخاب شد. پس از برداشت و بذرگیری، در سال 1403 این نمونهها کشت و تکثیرشدند و در سال ۱۴۰۴ تعداد ۲۰ نمونه منتخب به همراه دو رقم شاهد سانری (رقم تجاری رایج) و سپهر (رقم داخلی) در قالب طرح بلوکهای کامل تصادفی با سه تکرار کشت شدند. هر نمونه در دو ردیف چهار متری با فاصله ردیف ۶۰ سانتیمتر و فاصله بوته ۱۰ سانتیمتر کشت شد، بهطوری که ردیف اول برای ارزیابی عملکرد مستقیم بذری و ردیف دوم برای ببرداشت دو چین غلاف سبز و سپس عملکرد بذری در نظر گرفته شد.
برداشت غلاف سبز در دو چین (۲۵ تیر و ۱۲ مرداد) انجام گرفت و پس از هر چین، کوددهی تکمیلی صورت پذیرفت. پس از پایان برداشت غلاف سبز، عملکرد بذری لاینها نیز در تاریخ ۱۸ شهریور ارزیابی شد. صفات تعداد روز تا شروع گلدهی، طول غلاف، وزن ۱۰ غلاف، تعداد دانه در غلاف، عملکرد غلاف سبز و عملکرد بذر اندازهگیری شدند. دادهها با استفاده از نرمافزار SAS تجزیه واریانس شده و مقایسه میانگینها به روش حداقل تفاوت معنیدار (LSD) در سطح احتمال ۵ درصد انجام شد.
یافته ها : نتایج تجزیه واریانس نشان داد که اختلاف معنیداری بین لاینها از نظر وزن غلاف تر، عملکرد غلاف سبز در چین اول، عملکرد کل دو چین برداشت وجود دارد که بیانگر تنوع ژنتیکی قابل توجه بین لاینهای مورد بررسی است. بررسی عملکرد چین اول نشان داد که در اغلب لاینها، وزن غلاف تر و عملکرد غلاف سبز بهطور معنیداری بالاتر از چین دوم بوده است که میتواند ناشی از کاهش توان رویشی گیاه، محدودیت منابع غذایی و تأثیر برداشتهای مکرر باشد. با این حال، برخی لاینها توانستند افت عملکرد کمتری در چین دوم نشان دهند که این موضوع بیانگر پایداری نسبی عملکرد در این لاینها است.
در مقایسه ارقام شاهد، رقم داخلی سپهر در مجموع دو چین برداشت، عملکرد غلاف سبز بالاتری نسبت به رقم تجاری سانری نشان داد که حاکی از سازگاری مناسب این رقم با شرایط اقلیمی منطقه کرج و پتانسیل بالای آن برای کشت در شرایط مشابه است. با این وجود، نتایج نشان داد که چندین لاین منتخب عملکردی فراتر از رقم شاهد سپهر داشتهاند. لاینهای 2-128، 1-127 و 1-53 در مجموع دو چین برداشت، از نظر عملکرد غلاف سبز و همچنین عملکرد بذری، برتری معنیداری نسبت به ارقام شاهد نشان دادند. این لاینها علاوه بر تولید غلاف سبز بالا، توانایی تولید بذر مناسب پس از برداشتهای متوالی را نیز حفظ کردند که از نظر اصلاحی و تولید بذر اهمیت ویژهای دارد.
بررسی عملکرد بذری لاینها نشان داد که برداشت غلاف سبز تأثیر متفاوتی بر توان تولید بذر ژنوتیپها داشته است، بهطوریکه برخی لاینها پس از دو چین برداشت با کاهش شدید عملکرد بذری مواجه شدند، در حالی که لاینهای برتر کاهش کمتری نشان دادند. این تفاوت میتواند ناشی از اختلاف ژنتیکی در تخصیص مواد فتوسنتزی بین رشد رویشی، تولید غلاف سبز و تشکیل بذر باشد. لاینهایی که توانستند تعادل بهتری بین تولید غلاف سبز و بذر برقرار کنند، از نظر اصلاحی دارای ارزش بالاتری هستند.
نتیجه گیری: در مجموع، نتایج این پژوهش نشان داد که ژرمپلاسم لوبیا سبز موجود در بانک ژن گیاهی ملی ایران دارای تنوع ژنتیکی قابل توجهی از نظر صفات عملکردی است و این تنوع میتواند بهعنوان پایهای مناسب برای برنامههای بهنژادی مورد استفاده قرار گیرد. شناسایی لاینهای برتر با عملکرد بالای غلاف سبز، پایداری عملکرد در برداشتهای متوالی و توان تولید بذر مطلوب، امکان معرفی ارقام جدید با عملکرد بالاتر و کاهش وابستگی به ارقام وارداتی را فراهم میکند. لاینهای 2-128، 1-127 و 1-53 به دلیل برتری عملکردی نسبت به ارقام شاهد و پایداری نسبی عملکرد، بهعنوان گزینههای مناسب برای ادامه برنامههای اصلاحی، آزمایشهای سازگاری منطقهای و در نهایت معرفی بهعنوان رقم جدید پیشنهاد میشوند. نتایج این مطالعه میتواند گامی مؤثر در جهت بهرهبرداری بهینه از منابع ژنتیکی بومی و توسعه پایدار کشت لوبیا سبز در کشور باشد.
نوع مطالعه:
پژوهشي |
موضوع مقاله:
اصلاح نباتات، بیومتری دریافت: 1404/11/11 | پذیرش: 1405/5/3