مقدمه و هدف: تهیه و تأمین غذای مورد نیاز برای افراد هر جامعه از ارکان مهم توسعه پایدار آن کشور میباشد. گندم (Triticum aestivum L.) همواره در تغذیه و تأمین انرژی بدن انسان از مهمترین غلات جهان بوده است. بر اساس آمارهای هواشناسی سنوات گذشته بدلیل کاهش شدید بارشها، شهرستان بروجن در پیشانی خشکسالی استان چهار محال و بختیاری قرار دارد و تنش خشکی بعنوان رایجترین و مهمترین تنش محیطی در این منطقه بشمار میرود که غالبا در مرحله رشد زایشی و پر شدن دانهها حادث میشود و باعث کاهش عملکرد میگردد. از جمله راههای کاهش اثرات تنش رطوبتی، اصلاح ژنتیکی، استفاده از ارقام متحمل و مصرف بهینه کودهای شیمیایی در جهت تأمین عناصر مورد نیاز گیاه در این شرایط میباشد. تحقیق حاضر با هدف مقایسه و گزینش ژنوتیپهای برتر و متحمل گندم نان بر مبنای مدلهای رگرسیونی درجه دوم در جهت بررسی پاسخ خطی و غیرخطی صفت عملکرد دانه به سطوح متفاوت کود NPK12-12-36و با استفاده از شاخص تحمل تنش خشکی STI[1]، برای بهرهبرداری در برنامههای بهنژادی آتی، بررسی اثر سال، محیط، ژنوتیپ، کود و اثرات متقابل آنها بر صفت عملکرد دانه جهت استفاده در مطالعات پایداری و سازگاری ژنتیکی بعدی و ارائه توصیههای اقتصادی انجام شد.
مواد و روش ها: در این آزمایش 11 ژنوتیپ گندم نان شامل حیدری، پیشگام، میهن، باران، آذر 2، صدرا و سرداری، تیرگان، زرینه، سیمین، حیران و یک لاین امیدبخش 17-97- cd(جمعآ 12 ژنوتیپ) انتخاب شدند و در دو محیط معمول و تنش خشکی آخر فصل از لحاظ واکنش به سطوح متفاوت محلول پاشی کودی (صفر، یک و یک و نیم کیلوگرم در هکتار) در دو سال زراعی 1403-1402 و 1404-1403 در منطقه تالاب گندمان از توابع شهرستان بروجن مورد ارزیابی قرار گرفتند. در هر سال آزمایش بصورت کرتهای خرد شده (اسپلیت پلات) در قالب طرح بلوکهای کامل تصادفی با سه تکرار در کرتهایی با مساحت 8/1 متر مربع اجرا گردید. و صفت عملکرد دانه اندازه گیری شد.تجزیه مرکب دادهها جهت بررسی اثر عامل سال، محیط، کود و ژنوتیپ و اثرات متقابل آنها بر صفت عملکرد دانه انجام شد. مدل رگرسیون کوادراتیک [2]برای هر ژنوتیپ و محیط برازش شد. حداکثر افزایش عملکرد و شاخص تحمل به تنش خشکی STI محاسبه شد. آزمون مقایسه میانگین توکی برای بررسی اثر سطوح کود بر صفت عملکرد دانه انجام گرفت و سود خالص اقتصادی برای هر سطح کود محاسبه گردید.
یافتهها: پاسخ متفاوت تمامی ژنوتیپها به سطوح کود در محیط های مختلف و معنی دار شدن اثر ژنوتیپ، نشان از وجود تنوع ژنتیکی بود. اثر عامل کود از لحاظ آماری معنی دار شد که بیانگر اثرات متفاوت سطوح کود بر عملکرد دانه است. واکنش ژنوتیپها به سطح 5/1 کیلوگرم در هکتار کود، نسبت به تیمار شاهد ( بدون کود) در محیط معمول با افزایش متوسط عملکرد دانه 5/23 درصد و در محیط تنش با افزایش 8/28 درصد فزاینده و مثبت بود مقایسه محیطها نشان داد که تنش خشکی، جذب کود، را تغییر میدهد. با افزایش سطح کود، اثر تنش رطوبتی کاهش و عملکرد افزایش یافت. و لذا میتوان از آن بعنوان یک راهکار مؤثر برای کاهش اثرات منفی تنش خشکی استفاده نمود. (0< B2) نشان دهنده عدم اشباع کودی گیاه و سازگاری با محیط زیست در سطوح کودی مورد مطالعه بود. مدل رگرسیونی درجه دوم جهت مقایسه و توصیف پاسخ عملکرد ژنوتیپها به سطوح کود استفاده شد و پارامترهای B0، B1 و B2 برآورد گردید، مقادیر ضریب تبیین (R²_adj)، 99-70 درصد، بیانگر برازش مناسب مدل بود. و درصد بالایی از تغییرات عملکرد در ژنوتیپها بخوبی توسط مدل توجیه شد. شاخص تحمل STI برای شناسایی ارقام متحمل استفاده شد. ژنوتیپهای تیرگان و حیران با ضرایب B1 مثبت و بزرگ و حداکثر افزایش عملکرد دانه نسبتا بالا، و مقادیر شاخص تحمل بالای یک، در دو محیط تنش و بدون تنش، پایداری بیشتری داشتند. ژنوتیپ سرداری با کمترین مقادیر B0، در محیط معمول 83/1165، محیط تنش 33/898 و حداکثر افزایش عملکرد در محیط معمول و تنش بترتیب 8/67 و 9/56 درصد، بیشترین افزایش عملکرد را داشت. که بیانگر پتانسیل پاسخدهی مطلوب این رقم به افزایش سطوح کود بود.
نتیجهگیری: در این مطالعه از تکنیک تلفیق پارامترهای رگرسیونی با حداکثر افزایش عملکرد و شاخص تحمل خشکی STI بعنوان یک ابزار، جهت شناسایی ژنوتیپهای برتر و متحمل تیرگان و حیران استفاده شد، ،معنی دار شدن اثر متقابل ژنوتیپ در محیط، مطالعات پایداری و سازگاری ژنتیکی را توجیه نمود. با محاسبه حداکثر افزایش عملکرد، پتانسیل تولیدی هر ژنوتیپ در محیط های مختلف جهت بهرهبرداریهای اقتصادی (مدیریت هزینه با مصرف بهینه کود برای هر ژنوتیپ) بررسی شد، و ژنوتیپهای تیرگان و حیران با پاسخ قوی به سطوح کود NPK12-12-36 و پایداری تولید و عملکرد مطلوب در دو محیط معمول و تنش آخر فصل برای برنامه های اصلاحی آتی انتخاب شدند.
کلمات کلیدی: عملکرد دانه، رگرسیون درجه دوم، تنش خشکی، شاخص تحمل خشکی STI، ژنوتیپهای متحمل، بهینه سازی مصرف کود
- Stress Tolerance Index 1
quadratic-2
نوع مطالعه:
پژوهشي |
موضوع مقاله:
اصلاح نباتات دریافت: 1404/11/7 | پذیرش: 1405/4/9