استاد بخش تحقیقات زراعی و باغی، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان اردبیل (مغان)، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، اردبیل، ایران،
چکیده: (6 مشاهده)
چکیده مبسوط فارسی
مقدمه و هدف: تحمل خشکی در سیبزمینی صفتی چندبعدی است و ارزیابی آن صرفاً بر اساس یک شاخص رشد، قابل اتکاء نیست. در این راستا، ترکیب شاخصهایی نظیرLAR ، LAI،LAD وCGR ، میتواند تصویری جامعتر از توان سازگاری ژنوتیپها با شرایط محدودیت آب ارائه دهد. حفظ همزمان این شاخصها در شرایط تنش کمآبی، بیانگر پایداری رشد رویشی، تداوم فتوسنتز و کارایی بهتر تخصیص بیوماس بوده و میتواند بهعنوان معیار مناسبی برای شناسایی ژنوتیپهای متحمل مورد استفاده قرار گیرد. بنابراین، استفاده توأمان از چند شاخص رشد، ابزاری کارآمد برای ارزیابی تحمل به تنش خشکی، انتخاب ارقام مناسب و مدیریت بهینه آبیاری در شرایط کمآبی محسوب میشود. ارقام متحمل شناسایی شده میتوانند گزینههای مناسبی برای کشت در مناطق سردسیر و نیمهخشک با محدودیت منابع آب باشند. افزون بر این، نتایج حاصل از این پژوهش میتواند مبنای علمی قابل اعتمادی برای برنامههای بهنژادی، بهبود مدیریت آبیاری و انتخاب رقم در شرایط تنش کمآبی فراهم آورد. با توجه به اهمیت تحمل به کمآبی در تولید پایدار سیبزمینی و محدودیت فزاینده منابع آب در مناطق سردسیر، پژوهش حاضر با هدف بررسی پاسخهای فیزیولوژیکی و میزان تحمل به تنش کمآبی در ۱۶ ژنوتیپ مختلف سیبزمینی تحت سه سطح آبیاری و در شرایط مزرعهای انجام شد.
مواد و روش ها: به منظور ارزیابی پاسخهای فیزیولوژیکی و تحمل به کمآبی در ارقام مختلف سیبزمینی، اثر سه سطح آبیاری بر شاخصهای آنالیز رشد طی سالهای زراعی ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴ در مزرعه ایستگاه تحقیقات ملی سیبزمینی شهرستان اردبیل بررسی شد. در این پژوهش، شانزده ژنوتیپ پرمحصول سیبزمینی با مصارف مختلف مورد ارزیابی قرار گرفتند. آزمایش به صورت اسپلیت بلوک بر پایه طرح بلوکهای کامل تصادفی و با سه تکرار اجرا شد. کرتهای افقی به سه سطح آبیاری شامل آبیاری نرمال (حدود ۱۰۰ درصد نیاز آبی گیاه)، تنش ملایم (حدود ۸۰ درصد) و تنش شدید (حدود ۶۰ درصد) اختصاص یافت و کرتهای عمودی شامل شانزده ژنوتیپ سیبزمینی بودند. در طول دوره رشد و پس از برداشت، صفات عملکرد غده، ارتفاع بوته، تعداد ساقههای اصلی در بوته، تعداد و وزن غده در بوته، متوسط وزن غده، مقدار آب مصرفی و کارایی مصرف آب (WUE) اندازهگیری شد. شاخصهای آنالیز رشد شامل نرخ رشد نسبی (RGR)، نرخ رشد محصول (CGR)، شاخص سطح برگ (LAI)، دوام سطح برگ (LAD) و نرخ خالص فتوسنتز (NAR) از ۳۰ روز پس از کاشت آغاز و هر ۱۵ روز یکبار تا پایان فصل رشد محاسبه شدند. در هر مرحله نمونهبرداری، پنج بوته بهصورت تصادفی از هر تیمار انتخاب شد و صفات اندام هوایی و برگها شامل وزن تر و خشک برگ، ساقه، ریشه و غده، سطح برگ کل بوته، ارتفاع ساقهها، تعداد و وزن غده در بوته و متوسط وزن غده اندازهگیری گردید. هر کرت شامل سه ردیف به طول ۶ متر بود که به روش جوی و پشتهای با فاصله کاشت ۷۵ × ۲۵ سانتیمتر و عمق کاشت ۱۰ سانتیمتر کشت شد. بهمنظور جلوگیری از نفوذ جانبی آب، بین کرتها یک پشته بهصورت نکاشت در نظر گرفته شد. آبیاری بهصورت قطرهای (تیپ) و مطابق برنامه تیمارهای آبیاری اعمال گردید. مقدار آب ورودی به هر کرت با استفاده از کنتور آب اندازهگیری شد.
یافتهها: بیشترین عملکرد غده و کارایی مصرف آب در تمام شرایط آبیاری مربوط به ژنوتیپهای G1043،Eurostarch و Javid اختصاص داشت. اعمال تنش کمآبی موجب کاهش عملکرد غده شد؛ به طوری که در شرایط تنش ملایم و تنش شدید، عملکرد غده بهترتیب ۱۲ و ۲۸ درصد کاهش یافت. کاهش سطح آبیاری باعث کاهش معنیدار شاخصهای رشد شامل نسبت سطح برگ به وزن خشک (LAR)، شاخص سطح برگ (LAI)، دوام سطح برگ (LAD)، نرخ رشد محصول (CGR)، نرخ رشد نسبی (RGR) و نرخ جذب خالص (NAR) در تمامی ژنوتیپها شد. شاخصهای LAR،LAI و CGR در اغلب ژنوتیپها تا مراحل میانی رشد (حدود ۶۰ تا ۷۵ روز پس از کاشت) روند افزایشی نشان دادند، اما با آغاز پیری برگها و همزمان با افزایش سرعت رشد غدهها کاهش یافتند. شاخصRGR در تمامی ژنوتیپها با افزایش سن گیاه کاهش یافت و شدت این کاهش به طور مستقیم تحت تأثیر شدت تنش کمآبی قرار داشت. بیشترین اختلاف بین ژنوتیپها از نظر شاخصهای RGR، CGR و NAR در بازه زمانی ۴۵ تا ۶۰ روز پس از کاشت مشاهده شد؛ به گونهای که این بازه زمانی به عنوان مرحلهای کلیدی برای تفکیک ژنوتیپهای متحمل و حساس به کمآبی شناسایی گردید. تنش ملایم به طور متوسط موجب کاهش ۱۰ تا ۲۰ درصدی شاخصهای رشد نسبت به آبیاری کامل شد، در حالی که تنش شدید باعث افت چشمگیر فعالیت فتوسنتزی، محدودیت توسعه سطح برگ و کاهش تجمع ماده خشک گردید. براساس پایداری شاخصهای رشد و میزان تجمع ماده خشک غده تحت شرایط تنش، ژنوتیپهای G1043، Eurostarch،Savalan و Roza بهعنوان ارقام متحمل، ژنوتیپهای Larisa، Rona، Takta، Agria و Jelly بهعنوان نیمهمتحمل و ژنوتیپهای Babilon، Princess، Arsenal،Rilana و Sherga به عنوان حساس به کمآبی طبقهبندی شدند. ژنوتیپهای متحمل با حفظ سطح برگ فعال، برخورداری از کارایی فتوسنتزی بالاتر و تخصیص مؤثرتر ماده خشک به غدهها، توانستند حتی در شرایط تنش شدید کمآبی، عملکرد فیزیولوژیک و تولیدی مطلوبتری را نسبت به سایر ژنوتیپها حفظ کنند.
نتیجهگیری: نتایج نشان داد که استفاده همزمان از شاخصهای RGR،CGR وNAR ، بهویژه در بازه 60-45 روز پس از کاشت، ابزاری کارآمد برای ارزیابی تحمل به تنش کمآبی در سیبزمینی است و میتواند مبنای مناسبی برای انتخاب ژنوتیپهای متحمل و بهینهسازی مدیریت آبیاری در مناطق سردسیر با محدودیت منابع آب، نظیر منطقه اردبیل، فراهم آورد. بر این اساس، ژنوتیپهای G1043، Eurostarch، Savalan و Roza بهعنوان ارقام متحمل به کمآبی شناسایی شدند و میتوانند گزینههای مناسبی برای کشت در مناطق سردسیر و نیمهخشک با محدودیت منابع آب، از جمله منطقه اردبیل، مورد استفاده قرار گیرند.
نوع مطالعه:
كاربردي |
موضوع مقاله:
اصلاح براي تنش هاي زنده و غيرزنده محيطي دریافت: 1404/10/10 | پذیرش: 1405/3/20