1- سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی
چکیده: (22 مشاهده)
مقدمه و هدف: رشد روز افزون جمعیت جهان در دهههای اخیر و بروز بحران غذا، در کنار عوامل دیگری چون تغییرات اقلیمی، روند گرم شدن کره زمین، کاهش نزولات جوی و از دست رفتن بخش قابل توجهی از منابع آب زیر زمینی، خشکی را بهعنوان اولین عامل محدود کننده تولیدات گیاهی مورد توجه قرار داده است. خشکی یکی از مهمترین تنشهای غیرزیستی محدود کننده بقاء، رشد و تولید گیاهان در بسیاری از مناطق جهان از جمله ایران است که سبب نامساعد شدن شرایط رشد و توسعه گیاه میشود و تمام جنبههای مورفولوژیک، فیزیولوژیک، بیوشیمیایی و متابولیک گیاهان را تحت تأثیر قرار میدهد. تغییر الگوی کشت و شناسایی گونهها و ارقام گیاهی متحمل به گرما و خشکی که از سازگاری بالا و نیاز آبی پایین برخوردارند، یکی از دغدغههای اصلی متخصصین اصلاح نباتات و از اهداف اصلی اصلاح گیاهان در مناطق خشک و نیمهخشک جهان است و انتظار میرود که نقش مؤثری را در مقابله با اثرات تغییر اقلیم ایفا نماید. بهعنوان یک گلیکوفیت، پنبه نسبت به سایر محصولات اصلی تحمل بیشتری نسبت به تنشهای غیرزیستی نشان میدهد. با این حال، شرایط محیطی شدید مانند خشکسالی بر رشد، بهرهوری و کیفیت الیاف پنبه تأثیر معنیداری میگذارد و پایداری تولید پنبه در طی سالهای آینده در دنیا را با مشکلات همراه میسازد. اصلاح برای تحمل خشکی بهعنوان یکی از اهداف اصلی برنامههای اصلاحی، در گیاهان مختلف همواره با مشکلات خاص خود مواجه بوده است که از بزرگترین آنها پیچیدگی صفت تحمل تنش و عدم وجود معیارها و روشهای مؤثر برای گزینش ژنوتیپهای متحمل میباشد. از این رو، این مطالعه بهمنظور تعیین شاخصهای مناسب برای ارزیابی تحمل تنش و همچنین شناسایی و معرفی ارقام و ژنوتیپهای متحمل به خشکی در پنبه اجرا شد.
مواد و روشها: در این مطالعه، 36 ژنوتیپ و رقم از گونههای هیرستوم و باربادنس گیاه پنبه در سالهای زراعی 1402 و 1403 در ایستگاه تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی کاشمر در دو شرایط عدم تنش (آبیاری کامل) و تنش خشکی، در قالب طرح بلوک کامل تصادفی با 3 تکرار مورد ارزیابی قرار گرفتند. مجموعهای از صفات مورفولوژیک (ارتفاع، تعداد شاخههای رویا، تعداد شاخههای زایا، تعداد غوزه باز، تعداد غوزه بسته، قطر طوقه)، و صفات زراعی (وزن تک غوزه، درصد کیل، عملکرد وش، زودرسی) اندازهگیری شدند. بهمنظور تعیین شاخصهای مناسب برای ارزیابی تحمل تنش و همچنین شناسایی و انتخاب ارقام و ژنوتیپهای متحمل به تنش، شش شاخص تحمل و حساسیت به تنش شامل: شاخصهای تحمل تنش (TOL و STI)، شاخص میانگین تولید (MP)، شاخص میانگین هندسی تولید (GMP)، شاخص حساسیت به تنش (SSI) و شاخص پایداری عملکرد (YSI) بر پایه عملکرد وش در شرایط بدون تنش (Yp) و تنش خشکی (Ys) محاسبه شدند. تجزیه و تحلیلهای آماری شامل تجزیه واریانس (براساس تجزیه مرکب طرح بلوکهای کامل تصادفی) و مقایسه میانگینها (به روش LSD و در سطح احتمال 5 درصد) به کمک نرمافزار 9.4 SAS و دادهپردازی و ترسیم نمودارها به کمک نرمافزار Excel انجام گرفت.
یافتهها: برای اکثر صفات مورد مطالعه تنوع ژنتیکی بالایی بین ژنوتیپهای پنبه مشاهده شد. تنش خشکی آثار منفی بر روی اکثر صفات مورد مطالعه داشت و تنوع ژنتیکی صفات را کاهش داد. وراثتپذیری پایین عملکرد وش نشاندهنده این است که انتخاب غیرمستقیم براساس اجزای عملکرد که وراثتپذیری نسبتاً بالایی دارند و از همبستگی بالایی با عملکرد وش برخوردار هستند، مؤثر میباشد. شاخصهای MP، GMP و STI همبستگی مثبت و معنیداری با عملکرد وش داشتند. بنابراین این سه شاخص بهعنوان شاخصهای مطلوب در شناسایی ارقام متحمل به تنش خشکی در پنبه شناخته شدند. در مجموع براساس نتایج تجزیه به مؤلفههای اصلی و با توجه به شاخصهای تحمل و حساسیت به تنش ژنوتیپهای 12، 20، 22، 25 و 27 بهعنوان ژنوتیپهای پرتولید و متحمل به تنش و ژنوتیپهای 5، 6، 8، 11 و 26 بهعنوان ژنوتیپ حساس به تنش شناسایی شدند.
نتیجهگیری: تنوع بالایی بین ژنوتیپهای مورد مطالعه از نظر صفات و شاخصهای مورد بررسی وجود داشت که از این تنوع میتوان در برنامههای اصلاحی بهویژه ایجاد ارقام متحمل به خشکی استفاده نمود. تنش رطوبتی میانگین اکثر صفات مورد مطالعه را کاهش داد. شاخصهای MP، GMP و STI بهعنوان شاخصهای مطلوب در شناسایی ارقام متحمل به تنش خشکی در پنبه شناخته شدند. در هر دو محیط عدم تنش و تنش خشکی ژنوتیپهای برتر از نظر عملکرد وش و تحمل تنش بر اساس نتایج تجزیه به مؤلفههای اصلی و شاخصهای تحمل و حساسیت به تنش شناسایی شدند. استفاده از این ژنوتیپها در مطالعات آتی بهمنظور انجام تلاقی بین ژنوتیپهای متحمل وحساس به تنش برای انتقال صفت تحمل تنش توصیه میشود.
نوع مطالعه:
پژوهشي |
موضوع مقاله:
اصلاح براي تنش هاي زنده و غيرزنده محيطي دریافت: 1404/9/22 | پذیرش: 1405/4/9