1- گروه تولید و ژنتیک گیاهی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه زنجان، زنجان، ایران
چکیده: (1503 مشاهده)
چکیده مبسوط
مقدمه و هدف: مقدمه و هدف: رازیانه (.Foeniculum vulgare Mill) به عنوان یک گیاه دارویی و ادویهای ارزشمند از خانواده چتریان، با دارا بودن ترکیبات زیستی فعال متعدد، از خواص فارماکولوژیک قابل توجهی از جمله خصوصیات ضدالتهابی، آنتیاکسیدانی، ضدمیکروبی و ضد اسپاسم برخوردار است. این گیاه چندساله که بسته به ژنوتیپ تا 2/5 متر نیز رشد میکند، به دلیل مقاومت بالا در برابر تنشهای محیطی و آفات، گیاهی کمتوقع با ارزش اقتصادی بالا محسوب میشود. ایران به عنوان یکی از خاستگاههای این گیاه، سهم قابل توجهی در تولید جهانی آن دارد و تنوع ژنتیکی آن، به ویژه در جمعیتهای محلی، نقش کلیدی در برنامههای بهنژادی دارد. تنوع ژنتیکی امکان گزینش و ایجاد ارقام زراعی با مقاومت به تنشهای زیستی و غیر زیستی و همچنین برداشت مکانیزه و عملکرد بیشتر را فراهم می کند. لذا، این پژوهش با هدف ارزیابی تنوع ژنتیکی جمعیتهای مختلف رازیانه و شناسایی صفات مؤثر بر عملکرد انجام شد.
مواد و روشها: تعداد ۱۵ جمعیت بومی ایران و سه جمعیت وارداتی رازیانه از کشور ترکیه در قالب طرح بلوکهای کامل تصادفی با سه تکرار در دو سال متوالی مورد ارزیابی قرار گرفتند. صفات مورفولوژیک، فنولوژیک و عملکردی اندازهگیری شدند و تجزیه واریانس در قالب طرح اسپلیت پلات در زمان انجام شد. به دلیل معنیدار شدن اثر متقابل سال × جمعیت برای اغلب صفات تجزیه واریانس، مقایسات میانگین و تجزیه کلاستر مجدداً برای هر سال جداگانه در قالب طرح بلوکهای کامل تصادفی انجام شدند. تجزیه کلاستر (به روش وارد)، تجزیه همبستگی، رگرسیون گامبهگام و تجزیه علیت بهصورت دوساله تجزیه و تحلیل شدند.
یافتهها: بر اساس نتایج تجزیه واریانس دو ساله در قالب طرح اسپلیت پلات در زمان، اثر اصلی جمعیت برای تمام صفات معنیدار شد که این امر وجود تنوع ژنتیکی بین جمعیتها را نشان داد. اثر متقابل سال × جمعیت برای اکثر صفات معنیدار بود که بیانگر واکنش متفاوت ژنوتیپها در شرایط محیطی مختلف است. در تجزیه واریانس جداگانه برای هر سال در قالب طرح بلوکهای کامل تصادفی، در هر دو سال اختلافات بین جمعیتها برای کلیه صفات، بهجز تعداد چتر در سال دوم، معنیدار شدند. در مقایسات میانگین سال نخست، عملکرد کل جمعیتهای قونیه، مرسین و اکدنیز بهترتیب بالاترین مقدار بود و شیروان کمترین عملکرد کل را دارا بود. در سال دوم، بالاترین عملکرد کل دانه متعلق به اصفهان و ابن سینا بود و مرسین و قونیه کمترین عملکرد کل را دارا بودند. مقایسه میانگین دادهها در سال اول نشان داد که برخی از جمعیتهای خارجی از نظر عملکرد دانه و وزن هزار دانه برتری داشتند، اما در سال دوم، برتری از آن جمعیتهای بومی شد. به طور مشخص، عملکرد دانه در جمعیتهای برتر بومی در سال دوم نسبت به سال اول تا ۱۴۳ درصد افزایش نشان داد. تجزیه کلاستر در هر دو سال، جمعیتها را در سه گروه متمایز قرار داد که همخوانی زیادی با پراکنش جغرافیایی آن ها داشت. در سال اول، گروهبندی بر اساس زودرسی و عملکرد صورت گرفت، در حالی که در سال دوم، معیارهای بقای زمستانی و محتوای اسانس نقش تعیینکنندهای در گروهبندی داشتند. این تغییر الگو نشاندهنده اهمیت ارزیابی چندساله در انتخاب ژنوتیپهای پایدار است. تجزیه همبستگی پیرسون روابط معنیداری بین صفات مختلف را آشکار کرد. عملکرد دانه با عملکرد تکبوته (0/62) = r، تعداد چتر (0/56) = r، و درصد بقا (0/69) = r همبستگی مثبت معنیدار نشان داد. از دیگر روابط مهم، همبستگی مثبت بین ارتفاع گیاه و عملکرد بیولوژیک (0/71) = r، همبستگی منفی بین روز تا رسیدگی و وزن هزار دانه (72-/0) = r بودند. در تجزیه رگرسیون گامبهگام، چهار صفت تعداد چتر، وزن هزار دانه، بیوماس تکبوته و روز تا رسیدگی در مجموع 60/4 درصد از تغییرات عملکرد دانه را تبیین کردند. تجزیه علیت نشان داد که تعداد چتر (0/462= β)، بیوماس تکبوته (0/404= β) و وزن هزار دانه (0/269= β) اثر مستقیم مثبت و روز تا رسیدگی (0/280-= β) اثر مستقیم منفی بر عملکرد دانه داشتند. بررسی تغییرات بین سالها نشان داد که در سال دوم، مراحل فنولوژیک سریعتر سپری شدند و شاخصهای رشد رویشی و عملکردی بهبود یافتند. میانگین ارتفاع گیاه از 107/6 به 121/8 سانتیمتر و عملکرد بیولوژیک از 853/5 به ۱۲۴۰ گرم در متر مربع افزایش معنیدار داشت. با این وجود، شاخص برداشت کاهش چشمگیری را از 34/2 درصد به 18/1 درصد نشان داد که بیانگر کاهش کارایی تخصیص مواد فتوسنتزی به دانه در سال دوم است.
نتیجهگیری: وجود تنوع ژنتیکی قابل توجه، امکان انتخاب ژنوتیپهای برتر جهت برنامههای بهنژادی آینده را فراهم میکند. جمعیتهای وارداتی از ترکیه با قدرت زندهمانی کمتر (آکدنیز 60/3 درصد، قونیه 45/40 درصد، و مرسین 47/63 درصد) دارای وزن هزار دانه بالاتر، بسیار زودرس و دارای قابلیت برداشت مکانیزه (به دلیل قطر نازک ساقه، ارتفاع کم و فاصله کم گل انتهایی و گل ابتدایی) بودند اما توانایی تحمل سرمای زمستان را نداشتند و عملکرد تکبوته، عملکرد کل و بیوماس کل آنها در سال دوم کاهش چشمگیری داشتند. در مقابل، اکثر جمعیتهای دارای قابلیت بقاء زمستانه بیشتر دارای صفات ارتفاع بوته، دیررسی، قطر ساقه، عملکرد بیولوژیک بالاتری بودند. بهطور کلی، در گیاه رازیانه علیالخصوص در جمعیتهای مقاوم به سرما، دوره رشدی در سال دوم کوتاهتر شده است و عملکرد تکبوته، بیوماس تکبوته، عملکرد کل، بیوماس کل و وزن هزار دانه آنها افزایشیافته اند. نهایتاً، صفت تعداد چتر، وزن هزار دانه و بیوماس تکبوته بهعنوان معیارهای انتخاب غیرمستقیم برای بهبود عملکرد پیشنهاد میشوند.
نوع مطالعه:
پژوهشي |
موضوع مقاله:
اصلاح نباتات، بیومتری دریافت: 1404/10/15 | پذیرش: 1405/3/15