1- گروه مهندسی تولید و ژنتیک گیاهی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه مراغه، مراغه، ایران
2- مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی استان کهگیلویه و بویراحمد، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، یاسوج، ایران
3- مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان ایلام، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، ایلام، ایران
4- مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان لرستان، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، خرمآباد، ایران
چکیده: (1594 مشاهده)
چکیده مبسوط
مقدمه و هدف: تأمین علوفه دام از مهم ترین عوامل محدودکننده پرورش و تولیدات دامی در ایران محسوب می شود. تنوع گیاهان علوفه ای ایران قابل توجه است و استفاده مناسب از این تنوع، نیازمند برنامه ریزی دقیق است تا ضمن استفاده از این تنوع کم نظیر، ارقام مطلوب و سازگار به شرایط محیطی مختلف تولید شوند. خلر (Lathyrussativus) یک گیاه زراعی لگومینوز یکساله است که در مناطق نیمه خشک و خشک رشد می کند و برای مصرف حیوان یا انسان کشت می شود. این جنس دارای ویژگی های زراعی سودمند متعددی مانند ظرفیت بالای تولید دانه و محتوای پروتئین بالای دانه های آن است. خلر تحمل بالایی به تنش خشکی و تحمل متوسط به شوری دارد، از رشد سریع در بهار برخوردار است و نیاز چندانی به آبیاری ندارد. از مهم ترین ویژگی هایی که سبب تمایز این گیاه نسبت به سایر بقولات شده اند می توان به پتانسیل بالای عملکرد، مقدار پروتئین، تثبیت نیتروژن، تحمل به شوری، خشکی و غرقابی بودن اشاره کرد. اطلاع و دانش در مورد میزان، نوع و اندازه تنوع موجود در ژرم پلاسم و روابط ژنتیکی مواد اصلاحی می تواند ابزار ارزشمندی در راهبرد به نژادی گیاهان زراعی باشد و ارزیابی تنوع ژنتیکی یکی از مهم ترین مراحل در معرفی ارقام جدید است. اصولاً لازمه پاسخ به گزینش مطلوب در هر برنامه به نژادی، وجود سه عامل مهم تنوع ژنتیکی کافی، شدت گزینش زیاد و قابلیت توارث پذیری بالا برای صفت مورد نظر است. میزان وراثت پذیری عامل مهمی در تعیین روش مناسب جهت بهبود یک صفت در برنامه های به نژادی و همچنین شاخصی از نحوه تأثیر روش های انتخاب برای بهبود صفت است. اصلاح جوامع برای صفات با وراثت پذیری پایین از طریق گزینش مستقیم دشوار است و برعکس، گزینش برای صفاتی که دارای وراثت پذیری بالایی هستند مفید است. از آنجایی که وراثت پذیری بالا فقط نشان دهنده مؤثر بودن گزینش بر اساس کارایی فنوتیپی است و هیچ گونه شاخصی از مقدار پیشرفت ژنتیکی افراد را نشان نمی دهد، لذا شاخص پیشرفت ژنتیکی می تواند در گزینش ژنوتیپ ها مؤثرتر باشد. با ارزیابی و بررسی صفات مختلف زراعی و تعیین صفات مهمی که در عملکرد مؤثر هستند میتوان برنامه ریزی دقیق تری را برای به نژادی گیاه اتخاذ نمود. از اینرو، این پژوهش با هدف ارزیابی تنوع صفات مورفولوژیکی و زراعی و نقش صفات مختلف در ایجاد تنوع بر اساس این صفات به اجرا درآمد.
مواد و روش ها: به منظور بررسی تنوع ژنتیکی، اجزای واریانس و وراثت پذیری شانزده لاین امیدبخش خلر به همراه رقم شاهد نقده، در چهار ایستگاه تحقیقاتی گچساران، کوه دشت، مهران و شیروان چرداول در قالب طرح بلوک های کاملاً تصادفی با سه تکرار و در سه سال متوالی 1396-1398 مورد مطالعه قرار گرفتند. صفات مورد ارزیابی عبارت بودند از وزن صد دانه، عملکرد دانه، وزن خشک علوفه، وزن تر علوفه، تعداد دانه در غلاف، تعداد غلاف در بوته، ارتفاع بوته، تعداد روز تا رسیدگی دانه و تعداد روز تا گلدهی. اجزای واریانس، ضریب تغییرات فنوتیپی و ژنتیکی، وراثت پذیری عمومی و پیشرفت ژنتیکی برای عملکرد دانه و برخی صفات زراعی در شانزده ژنوتیپ خلر تعیین شدند.
یافته ها: تجزیه واریانس مرکب صفات مورد ارزیابی نشان داد که اثرات سال، مکان و سال × مکان برای تمام صفات اندازه گیری شده معنی دار بود. ژنوتیپ های مورد مطالعه برای صفات تعداد روز تا گلدهی، تعداد روز تا رسیدگی دانه، عملکرد تر علوفه، عملکرد خشک علوفه و عملکرد دانه تفاوت معنی داری نشان دادند که نمایانگر اختلاف ژنتیکی بین ژنوتیپ ها از نظر صفت عملکرد است. اثر متقابل سال × ژنوتیپ هم برای صفات فوق معنی دار بود، یعنی ژنوتیپ ها از سالی به سال دیگر، عملکرد متفاوتی داشتند و از پایداری عملکرد برخوردار نبودند. همچنین، اثر متقابل ژنوتیپ × مکان برای صفات تعداد روز تا گلدهی، تعداد روز تا رسیدگی دانه، عملکرد خشک علوفه و عملکرد دانه از نظر آماری معنی دار بود که نشان می دهد واکنش ژنوتیپ ها در مکان های مختلف یکسان نبود. به عبارت دیگر، ژنوتیپ ها دارای سازگاری خصوصی بودند و در هر مکان، ژنوتیپ خاصی پتانسیل عملکرد بیشتری داشت. اثر متقابل سه جانبه سال × مکان × ژنوتیپ برای صفات فوق، معنی دار بود، به این مفهوم که ژنوتیپ ها، عملکرد متفاوتی در ترکیبات گوناگون سال و مکان و نیز نوساناتی در ترتیب ژنوتیپ ها از خود نشان دادند و وضعیت متفاوتی داشتند. ارتفاع بوته، بالاترین ضریب تغییرات فنوتیپی و تعداد روز تا گلدهی و تعداد روز تا رسیدگی دانه کمترین ضریب تغییرات فنوتیپی را به خود اختصاص دادند. بیشترین ضریب تغییرات ژنتیکی مربوط به صفت عملکرد دانه و بیشترین وراثت پذیری عمومی متعلق به عملکرد تر علوفه و عملکرد دانه بود.
نتیجه گیری: به طور کلی، می توان نتیجه گرفت که بین ژنوتیپ های خلر، تنوع وجود داشت که با توجه به اجزای ژنتیکی و محیطی واریانس، میتوان از آن در برنامه های به نژادی استفاده کرد.
نوع مطالعه:
پژوهشي |
موضوع مقاله:
اصلاح نباتات دریافت: 1404/9/24 | پذیرش: 1405/2/26