1- دانشگاه مراغه
2- سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی
2- سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی
چکیده: (12 مشاهده)
مقدمه و هدف: تأمین علوفه دام از مهمترین عوامل محدود کننده پرورش و تولیدات دامی در ایران محسوب میشود. تنوع گیاهان علوفه ای ایران قابل توجه میباشد و استفاده مناسب از این تنوع، نیازمند برنامهریزی دقیق است تا ضمن استفاده از این تنوع کمنظیر، ارقام مطلوب و سازگار به شرایط محیطی مختلف تولید شود. خلر (Lathyrus sativus) یک گیاه زراعی لگومینوز یکساله است که در مناطق نیمهخشک و خشک، رشد میکند و برای مصرف حیوان یا انسان کشت می شود. این جنس دارای ویژگیهای زراعی سودمند متعددی مانند ظرفیت بالای تولید دانه و محتوای پروتئین بالای دانههای آن است. خلر دارای تحمل بالا به تنش خشکی و تحمل متوسط به شوری میباشد و از رشد سریع در بهار برخوردار هستند و نیاز چندانی به آبیاری ندارند. از مهمترین ویژگیهایی که سبب تمایز این گیاه نسبت به سایر بقولات شده است میتوان به پتانسیل بالای عملکرد، مقدار پروتئین، تثبیت نیتروژن، تحمل به شوری، خشکی و غرقابی بودن اشاره کرد. اطلاع و دانش در مورد میزان، نوع و اندازه تنوع موجود در ژرمپلاسم و روابط ژنتیکی مواد اصلاحی میتواند ابزار ارزشمندی در راهبرد بهنژادی گیاهان زراعی باشد و ارزیابی تنوع ژنتیکی یکی از مهمترین مراحل در معرفی ارقام جدید است. اصولاً لازمه پاسخ به گزینش مطلوب در هر برنامه بهنژادی، وجود سه عامل مهم تنوع ژنتیکی کافی، شدت گزینش زیاد و قابلیت توارثپذیری بالا برای صفت مورد نظر است. میزان وراثتپذیری عامل مهمی در تعیین روش مناسب جهت بهبود یک صفت در برنامههای بهنژادی و همچنین شاخصی از نحوه تأثیر روشهای انتخاب برای بهبود صفت میباشد. اصلاح جوامع برای صفات با وراثتپذیری پایین از طریق گزینش مستقیم دشوار است و برعکس گزینش برای صفاتی که دارای وراثتپذیری بالایی هستند مفید میباشد. از آنجایی که وراثتپذیری بالا، فقط نشان دهنده موثر بودن گزینش بر اساس کارایی فنوتیپی است و هیچ گونه شاخصی از مقدار پیشرفت ژنتیکی افراد را نشان نمیدهد، لذا شاخص پیشرفت ژنتیکی میتواند در گزینش ژنوتیپها موثرتر باشد. با ارزیابی و بررسی صفات مختلف زراعی و تعیین صفات مهمی که در عملکرد موثر هستند میتوان برنامهریزی دقیقتری برای بهنژادی گیاه اتخاذ نمود. از این رو، این پژوهش با هدف ارزیابی تنوع صفات مورفولوژیکی و زراعی و نقش صفات مختلف در ایجاد تنوع بر اساس این صفات به اجرا درآمد.
مواد و روشها: به منظور بررسی تنوع ژنتیکی، اجزای واریانس و وراثتپذیری شانزده لاین امیدبخش خلر به همراه رقم شاهد نقده، در چهار ایستگاه تحقیقاتی گچساران، کوهدشت، مهران و شیروان چرداول در قالب طرح بلوکهای کاملاً تصادفی با سه تکرار و در سه سال متوالی 1396-1398 مورد مطالعه قرار گرفتند. صفات مورد ارزیابی عبارت بودند از وزن صد دانه، عملکرد دانه، وزن خشک علوفه، وزن تر علوفه، تعداد دانه در غلاف، تعداد غلاف در بوته، ارتفاع بوته، تعداد روز تا رسیدگی دانه و تعداد روز تا گلدهی. اجزای واریانس، ضریب تغییرات فنوتیپی و ژنتیکی، وراثت پذیری عمومی و پیشرفت ژنتیکی برای عملکرد دانه و برخی صفات زراعی در شانزده ژنوتیپ خلر تعیین شدند.
یافتهها: تجزیه واریانس مرکب صفات مورد ارزیابی نشان داد که اثرات سال، مکان و سال × مکان برای تمام صفات اندازهگیری شده معنیدار بود. ژنوتیپهای مورد مطالعه برای صفات تعداد روز تا گلدهی، تعداد روز تا رسیدگی دانه، عملکرد تر علوفه، عملکرد خشک علوفه و عملکرد دانه تفاوت معنیداری نشان دادند که نمایانگر اختلاف ژنتیکی بین ژنوتیپها از نظر صفت عملکرد میباشد. اثر متقابل سال × ژنوتیپ هم برای صفات فوق معنیدار بود، یعنی ژنوتیپها از سالی به سال دیگر، عملکرد متفاوتی داشته و از پایداری عملکرد، برخوردار نبودند. همچنین نتایج نشان داد که اثر متقابل ژنوتیپ × مکان برای صفات تعداد روز تا گلدهی، تعداد روز تا رسیدگی دانه، عملکرد خشک علوفه و عملکرد دانه از نظر آماری معنیدار بود که نشان میدهد واکنش ژنوتیپها در مکانهای مختلف یکسان نبوده است. به عبارت دیگر، ژنوتیپها دارای سازگاری خصوصی بوده و در هر مکان، ژنوتیپ خاصی پتانسیل عملکرد بیشتری داشته است. اثر متقابل سه جانبه سال × مکان × ژنوتیپ برای صفات فوق، معنیدار بود، به این مفهوم که ژنوتیپها، عملکرد متفاوتی در ترکیبات گوناگون سال و مکان و نیز نوساناتی در ترتیب ژنوتیپها از خود نشان دادند و وضعیت متفاوتی داشتند. ارتفاع بوته، بالاترین ضریب تغییرات فنوتیپی و تعداد روز تا گلدهی و تعداد روز تا رسیدگی دانه کمترین ضریب تغییرات فنوتیپی را به خود اختصاص دادند. بیشترین ضریب تغیرات ژنتیکی مربوط به صفت عملکرد دانه و بیشترین وراثتپذیری عمومی متعلق به عملکرد تر علوفه و عملکرد دانه بود.
نتیجه گیری: به طور کلی میتوان نتیجه گرفت که بین ژنوتیپهای خلر، تنوع وجود داشت که با توجه به اجزای ژنتیکی و محیطی واریانس، میتوان از آن در برنامههای بهنژادی استفاده کرد.
مواد و روشها: به منظور بررسی تنوع ژنتیکی، اجزای واریانس و وراثتپذیری شانزده لاین امیدبخش خلر به همراه رقم شاهد نقده، در چهار ایستگاه تحقیقاتی گچساران، کوهدشت، مهران و شیروان چرداول در قالب طرح بلوکهای کاملاً تصادفی با سه تکرار و در سه سال متوالی 1396-1398 مورد مطالعه قرار گرفتند. صفات مورد ارزیابی عبارت بودند از وزن صد دانه، عملکرد دانه، وزن خشک علوفه، وزن تر علوفه، تعداد دانه در غلاف، تعداد غلاف در بوته، ارتفاع بوته، تعداد روز تا رسیدگی دانه و تعداد روز تا گلدهی. اجزای واریانس، ضریب تغییرات فنوتیپی و ژنتیکی، وراثت پذیری عمومی و پیشرفت ژنتیکی برای عملکرد دانه و برخی صفات زراعی در شانزده ژنوتیپ خلر تعیین شدند.
یافتهها: تجزیه واریانس مرکب صفات مورد ارزیابی نشان داد که اثرات سال، مکان و سال × مکان برای تمام صفات اندازهگیری شده معنیدار بود. ژنوتیپهای مورد مطالعه برای صفات تعداد روز تا گلدهی، تعداد روز تا رسیدگی دانه، عملکرد تر علوفه، عملکرد خشک علوفه و عملکرد دانه تفاوت معنیداری نشان دادند که نمایانگر اختلاف ژنتیکی بین ژنوتیپها از نظر صفت عملکرد میباشد. اثر متقابل سال × ژنوتیپ هم برای صفات فوق معنیدار بود، یعنی ژنوتیپها از سالی به سال دیگر، عملکرد متفاوتی داشته و از پایداری عملکرد، برخوردار نبودند. همچنین نتایج نشان داد که اثر متقابل ژنوتیپ × مکان برای صفات تعداد روز تا گلدهی، تعداد روز تا رسیدگی دانه، عملکرد خشک علوفه و عملکرد دانه از نظر آماری معنیدار بود که نشان میدهد واکنش ژنوتیپها در مکانهای مختلف یکسان نبوده است. به عبارت دیگر، ژنوتیپها دارای سازگاری خصوصی بوده و در هر مکان، ژنوتیپ خاصی پتانسیل عملکرد بیشتری داشته است. اثر متقابل سه جانبه سال × مکان × ژنوتیپ برای صفات فوق، معنیدار بود، به این مفهوم که ژنوتیپها، عملکرد متفاوتی در ترکیبات گوناگون سال و مکان و نیز نوساناتی در ترتیب ژنوتیپها از خود نشان دادند و وضعیت متفاوتی داشتند. ارتفاع بوته، بالاترین ضریب تغییرات فنوتیپی و تعداد روز تا گلدهی و تعداد روز تا رسیدگی دانه کمترین ضریب تغییرات فنوتیپی را به خود اختصاص دادند. بیشترین ضریب تغیرات ژنتیکی مربوط به صفت عملکرد دانه و بیشترین وراثتپذیری عمومی متعلق به عملکرد تر علوفه و عملکرد دانه بود.
نتیجه گیری: به طور کلی میتوان نتیجه گرفت که بین ژنوتیپهای خلر، تنوع وجود داشت که با توجه به اجزای ژنتیکی و محیطی واریانس، میتوان از آن در برنامههای بهنژادی استفاده کرد.
ارسال پیام به نویسنده مسئول
| بازنشر اطلاعات | |
 |
این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است. |
