1- بخش تحقیقات علوم زراعی-باغی، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی سیستان، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، زابل، ایران
2- موسسه تحقیقات اصلاح وتهیه و نهال بذر، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، کرج، ایران
2- موسسه تحقیقات اصلاح وتهیه و نهال بذر، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، کرج، ایران
چکیده: (1138 مشاهده)
چکیده مبسوط
مقدمه و هدف: گیاه کلزا بعد از سویا به عنوان دومین محصول مهم دانه روغنی در دنیا مورد توجه است. با توجه به اثرات ناشی از تغییر اقلیم بهخصوص در مناطق گرم و خشک مانند سیستان، ضرورت دارد تا لاین‌های کلزای بهاره سازگار با خصوصیات مطلوب پرمحصولی و زودرسی معرفی شوند.
مواد و روش‌ها: در این تحقیق، تعداد 10 لاین امیدبخش کلزای بهاره که از آزمایش‌های مقدماتی در اقلیم گرم شمال و جنوب کشور انتخاب شدند، در شرایط منطقه سیستان به همراه سه رقم شاهد دلگان، صفار و RGS003 در قالب طرح بلوک‌های کامل تصادفی با سه تکرار و به مدت دو سال زراعی(1401-1399) کشت و مورد ارزیابی قرار گرفتند. لاین های بهاره مورد استفاده در این پروژه، خالص و به روش شجره‌ای بهدست آمده‌اند. در طول دوره رشد، صفات روز تا آغاز گلدهی، روز تا پایان گلدهی، طول دوره گلدهی، روز تا رسیدگی، ارتفاع، تعداد شاخه در بوته، تعداد خورجین در بوته و تعداد دانه در خورجین یادداشت برداری شدند. پس از برداشت نیز صفات عملکرد دانه و وزن هزار دانه ثبت شدند. تجزیه واریانس مرکب برای عملکرد دانه و سایر صفات کمی انجام شد. مقایسه میانگین عملکرد ژنوتیپ‌های مورد ارزیابی با استفاده از روش حداقل اختلاف معنی دار (LSD) انجام شد. تجزیه همبستگی بین صفات کمی با استفاده از روش پیرسون انجام شد. تجزیه به عامل ها به منظور شناسایی عامل های اصلی و با استفاده از همبستگی پیرسون انجام شد. بررسی ژنوتیپ‌ها و انتخاب همزمان بر اساس صفات زراعی و عملکرد نیز با استفاده از روش شاخص انتخاب ژنوتیپ ایده‌آل (SIIG) انجام شد. در این روش، مقادیر حداکثر برای صفات طول دوره گلدهی، تعداد شاخه جانبی، ارتفاع بوته، تعداد خورجین در بوته، تعداد دانه در خورجین، وزن هزاردانه و عملکرد دانه و مقادیر حداقل برای صفات تعداد روز تا گلدهی، تعداد روز تا خاتمه گلدهی و تعداد روز تا رسیدگی در نظر گرفته شدند. بهمنظور انجام آنالیزهای آماری از نرم‌افزارهای XLSTAT و SPSS استفاده شد.
یافته‌ها: بررسی تجزیه واریانس مرکب نشان داد که اثر ژنوتیپ برای تمام صفات مورد ارزیابی معنی‌دار بود. بررسی صفات کمی نشان داد که صفات عملکرد دانه، تعداد شاخه در بوته، تعداد دانه در خورجین و طول دوره گلدهی (تعداد روز) بهترتیب با مقادیر 10/9، 10/1، 9/8 و 6/7 درصد دارای بیشترین مقادیر ضریب تغییرات بودند. مقایسه میانگین عملکرد نشان داد که لاین‌های شماره 9، 10 و 7 به ترتیب با میانگین عملکرد 3137، 3105 و 3096 کیلوگرم در هکتار به عنوان سه لاین امیدبخش برتر و با میانگین عملکرد بالاتر از ارقام شاهد بودند. شاهدهای RGS003 (شماره 12) و دلگان (شماره 11) بهترتیب با میانگین عملکرد 2857 و 2806 کیلوگرم در هکتار رتبه‌های بعدی را از نظر عملکرد داشتند. همچنین لاین‌های شماره 9 و 10 افزون‌بر خصوصیت پرمحصولی، دارای زودرسی مطلوب و بدون اختلاف معنی‌دار با رقم بسیار زودرس صفار (شماره 13) بودند. نتایج بررسی همبستگی بین صفات کمی نشان داد که عملکرد دانه همبستگی مثبت و معنی‌داری با صفات ارتفاع بوته، تعداد دانه در خورجین، تعداد خورجین در بوته و همچنین تعداد شاخه در بوته داشت. رتبه‌بندی ژنوتیپ‌ها با استفاده از شاخص انتخاب ژنوتیپ ایده‌آل، لاین‌های امیدبخش 10، 9، 7، 1 و 8 را بهترتیب با کمترین فاصله از ژنوتیپ ایده آل و با بیشترین فاصله از ژنوتیپ غیر ایده آل به عنوان برترین لاین‌های بررسی شده در این مطالعه شناسایی کرد. رتبه‌بندی ژنوتیپ‌ها با استفاده از شاخص ژنوتیپ ایده‌آل در مقایسه با روش رتبه‌بندی با میانگین عملکرد، مقادیر رتبه نسبتاً نزدیکی را نشان داد. این نتیجه نشان می‌دهد که لاین‌های امیدبخش از خصوصیات مطلوب زراعی علاوه‌بر عملکرد برخوردار هستند. همچنین، بررسی پیشرفت ژنتیکی با استفاده از دو روش رتبه‌بندی بر اساس میانگین عملکرد و رتبه‌بندی با شاخص انتخاب ژنوتیپ ایده‌آل نشان داد که هر دو روش قابلیت زیادی در انتخاب ژنوتیپ‌های با میانگین عملکرد بالا داشتند، اما در روش رتبه‌بندی با شاخص انتخاب ژنوتیپ ایده‌آل، پیشرفت ژنتیکی بیشتری در سایر صفات کمی از جمله تعداد ارتفاع بوته، تعداد شاخه در بوته، تعداد خورجین در بوته و تعداد دانه در خورجین حاصل شد. بررسی وراثت‌پذیری عمومی صفات نشان داد که بهترتیب صفات عملکرد دانه، ارتفاع بوته، تعداد خورجین در بوته، تعداد روز تا شروع گلدهی و تعداد دانه در خورجین دارای بیشترین مقدار وراثت‌پذیری عمومی بودند. همچنین، تجزیه به مؤلفه‌های اصلی نشان داد که دو مؤلفه اول 83/69 درصد از تغییرات موجود را پوشش دادند. نتایج این مطالعه نشان دادند که صفات عملکرد و اجزای آن شامل تعداد شاخه در بوته، تعداد خورجین در بوته، تعداد دانه در خورجین و وزن هزار دانه بیشترین همبستگی را با مؤلفه اول داشتند. از طرف دیگر، صفت ارتفاع بوته به‌همراه صفات فنولوژی شامل تعداد روز تا شروع گلدهی، تعداد روز تا خاتمه گلدهی و تعداد روز تا رسیدگی، بیشترین همبستگی را با مؤلفه دوم داشتند. تجزیه به مؤلفه‌های اصلی نشان داد که شاخص انتخاب ژنوتیپ ایده‌آل دارای بیشترین همبستگی با مؤلفه اول همراه صفات عملکرد دانه، تعداد شاخه در بوته، تعداد خورجین در بوته، تعداد دانه در خورجین و وزن هزار دانه است. بای‌پلات دو مؤلفه اول حاصل از تجزیه به مؤلفه‌های اصلی نیز سه لاین امیدبخش 9، 10 و 7 را بهعنوان برترین لاین‌ها شناسایی کرد.
نتیجه‌گیری: تفاوت‌های معنی‌دار از نظر خصوصیات مورفولوژیک و فنولوژیک و همچنین وجود تنوع مناسب در صفات عملکرد دانه، تعداد شاخه در بوته، تعداد دانه در خورجین و طول دوره گلدهی، نشانگر پتانسیل لاین‌های امیدبخش کلزا ارزیابی شده در برنامه‌های اصلاحی پیش‌رو هستند. انتخاب ژنوتیپ‌ها با استفاده از شاخص ژنوتیپ ایده‌آل نشان می دهد که استفاده از این شاخص بهعنوان یک معیار چندصفتی کارآمد در انتخاب لاین‌های امیدبخش برتر کلزا قابل استفاده است؛ به طوری که رتبه‌بندی با این روش پیشرفت ژنتیکی بالایی را در عملکرد دانه و سایر صفات کمی نشان داد، و ژنوتیپ‌های منتخب نه‌تنها دارای عملکرد بالا بودند، بلکه از نظر سایر صفات زراعی نیز وضعیت مطلوبی را داشتند. در نهایت، سه لاین امیدبخش 9 (SRL-98-17)، 7 (SRL-98-15) و 10 (SRL-98-19) با ویژگی‌های پرمحصولی، زودرسی و خصوصیات مطلوب زراعی، به عنوان لاین‌های سازگار با منطقه سیستان معرفی می‌شوند.
مقدمه و هدف: گیاه کلزا بعد از سویا به عنوان دومین محصول مهم دانه روغنی در دنیا مورد توجه است. با توجه به اثرات ناشی از تغییر اقلیم بهخصوص در مناطق گرم و خشک مانند سیستان، ضرورت دارد تا لاین‌های کلزای بهاره سازگار با خصوصیات مطلوب پرمحصولی و زودرسی معرفی شوند.
مواد و روش‌ها: در این تحقیق، تعداد 10 لاین امیدبخش کلزای بهاره که از آزمایش‌های مقدماتی در اقلیم گرم شمال و جنوب کشور انتخاب شدند، در شرایط منطقه سیستان به همراه سه رقم شاهد دلگان، صفار و RGS003 در قالب طرح بلوک‌های کامل تصادفی با سه تکرار و به مدت دو سال زراعی(1401-1399) کشت و مورد ارزیابی قرار گرفتند. لاین های بهاره مورد استفاده در این پروژه، خالص و به روش شجره‌ای بهدست آمده‌اند. در طول دوره رشد، صفات روز تا آغاز گلدهی، روز تا پایان گلدهی، طول دوره گلدهی، روز تا رسیدگی، ارتفاع، تعداد شاخه در بوته، تعداد خورجین در بوته و تعداد دانه در خورجین یادداشت برداری شدند. پس از برداشت نیز صفات عملکرد دانه و وزن هزار دانه ثبت شدند. تجزیه واریانس مرکب برای عملکرد دانه و سایر صفات کمی انجام شد. مقایسه میانگین عملکرد ژنوتیپ‌های مورد ارزیابی با استفاده از روش حداقل اختلاف معنی دار (LSD) انجام شد. تجزیه همبستگی بین صفات کمی با استفاده از روش پیرسون انجام شد. تجزیه به عامل ها به منظور شناسایی عامل های اصلی و با استفاده از همبستگی پیرسون انجام شد. بررسی ژنوتیپ‌ها و انتخاب همزمان بر اساس صفات زراعی و عملکرد نیز با استفاده از روش شاخص انتخاب ژنوتیپ ایده‌آل (SIIG) انجام شد. در این روش، مقادیر حداکثر برای صفات طول دوره گلدهی، تعداد شاخه جانبی، ارتفاع بوته، تعداد خورجین در بوته، تعداد دانه در خورجین، وزن هزاردانه و عملکرد دانه و مقادیر حداقل برای صفات تعداد روز تا گلدهی، تعداد روز تا خاتمه گلدهی و تعداد روز تا رسیدگی در نظر گرفته شدند. بهمنظور انجام آنالیزهای آماری از نرم‌افزارهای XLSTAT و SPSS استفاده شد.
یافته‌ها: بررسی تجزیه واریانس مرکب نشان داد که اثر ژنوتیپ برای تمام صفات مورد ارزیابی معنی‌دار بود. بررسی صفات کمی نشان داد که صفات عملکرد دانه، تعداد شاخه در بوته، تعداد دانه در خورجین و طول دوره گلدهی (تعداد روز) بهترتیب با مقادیر 10/9، 10/1، 9/8 و 6/7 درصد دارای بیشترین مقادیر ضریب تغییرات بودند. مقایسه میانگین عملکرد نشان داد که لاین‌های شماره 9، 10 و 7 به ترتیب با میانگین عملکرد 3137، 3105 و 3096 کیلوگرم در هکتار به عنوان سه لاین امیدبخش برتر و با میانگین عملکرد بالاتر از ارقام شاهد بودند. شاهدهای RGS003 (شماره 12) و دلگان (شماره 11) بهترتیب با میانگین عملکرد 2857 و 2806 کیلوگرم در هکتار رتبه‌های بعدی را از نظر عملکرد داشتند. همچنین لاین‌های شماره 9 و 10 افزون‌بر خصوصیت پرمحصولی، دارای زودرسی مطلوب و بدون اختلاف معنی‌دار با رقم بسیار زودرس صفار (شماره 13) بودند. نتایج بررسی همبستگی بین صفات کمی نشان داد که عملکرد دانه همبستگی مثبت و معنی‌داری با صفات ارتفاع بوته، تعداد دانه در خورجین، تعداد خورجین در بوته و همچنین تعداد شاخه در بوته داشت. رتبه‌بندی ژنوتیپ‌ها با استفاده از شاخص انتخاب ژنوتیپ ایده‌آل، لاین‌های امیدبخش 10، 9، 7، 1 و 8 را بهترتیب با کمترین فاصله از ژنوتیپ ایده آل و با بیشترین فاصله از ژنوتیپ غیر ایده آل به عنوان برترین لاین‌های بررسی شده در این مطالعه شناسایی کرد. رتبه‌بندی ژنوتیپ‌ها با استفاده از شاخص ژنوتیپ ایده‌آل در مقایسه با روش رتبه‌بندی با میانگین عملکرد، مقادیر رتبه نسبتاً نزدیکی را نشان داد. این نتیجه نشان می‌دهد که لاین‌های امیدبخش از خصوصیات مطلوب زراعی علاوه‌بر عملکرد برخوردار هستند. همچنین، بررسی پیشرفت ژنتیکی با استفاده از دو روش رتبه‌بندی بر اساس میانگین عملکرد و رتبه‌بندی با شاخص انتخاب ژنوتیپ ایده‌آل نشان داد که هر دو روش قابلیت زیادی در انتخاب ژنوتیپ‌های با میانگین عملکرد بالا داشتند، اما در روش رتبه‌بندی با شاخص انتخاب ژنوتیپ ایده‌آل، پیشرفت ژنتیکی بیشتری در سایر صفات کمی از جمله تعداد ارتفاع بوته، تعداد شاخه در بوته، تعداد خورجین در بوته و تعداد دانه در خورجین حاصل شد. بررسی وراثت‌پذیری عمومی صفات نشان داد که بهترتیب صفات عملکرد دانه، ارتفاع بوته، تعداد خورجین در بوته، تعداد روز تا شروع گلدهی و تعداد دانه در خورجین دارای بیشترین مقدار وراثت‌پذیری عمومی بودند. همچنین، تجزیه به مؤلفه‌های اصلی نشان داد که دو مؤلفه اول 83/69 درصد از تغییرات موجود را پوشش دادند. نتایج این مطالعه نشان دادند که صفات عملکرد و اجزای آن شامل تعداد شاخه در بوته، تعداد خورجین در بوته، تعداد دانه در خورجین و وزن هزار دانه بیشترین همبستگی را با مؤلفه اول داشتند. از طرف دیگر، صفت ارتفاع بوته به‌همراه صفات فنولوژی شامل تعداد روز تا شروع گلدهی، تعداد روز تا خاتمه گلدهی و تعداد روز تا رسیدگی، بیشترین همبستگی را با مؤلفه دوم داشتند. تجزیه به مؤلفه‌های اصلی نشان داد که شاخص انتخاب ژنوتیپ ایده‌آل دارای بیشترین همبستگی با مؤلفه اول همراه صفات عملکرد دانه، تعداد شاخه در بوته، تعداد خورجین در بوته، تعداد دانه در خورجین و وزن هزار دانه است. بای‌پلات دو مؤلفه اول حاصل از تجزیه به مؤلفه‌های اصلی نیز سه لاین امیدبخش 9، 10 و 7 را بهعنوان برترین لاین‌ها شناسایی کرد.
نتیجه‌گیری: تفاوت‌های معنی‌دار از نظر خصوصیات مورفولوژیک و فنولوژیک و همچنین وجود تنوع مناسب در صفات عملکرد دانه، تعداد شاخه در بوته، تعداد دانه در خورجین و طول دوره گلدهی، نشانگر پتانسیل لاین‌های امیدبخش کلزا ارزیابی شده در برنامه‌های اصلاحی پیش‌رو هستند. انتخاب ژنوتیپ‌ها با استفاده از شاخص ژنوتیپ ایده‌آل نشان می دهد که استفاده از این شاخص بهعنوان یک معیار چندصفتی کارآمد در انتخاب لاین‌های امیدبخش برتر کلزا قابل استفاده است؛ به طوری که رتبه‌بندی با این روش پیشرفت ژنتیکی بالایی را در عملکرد دانه و سایر صفات کمی نشان داد، و ژنوتیپ‌های منتخب نه‌تنها دارای عملکرد بالا بودند، بلکه از نظر سایر صفات زراعی نیز وضعیت مطلوبی را داشتند. در نهایت، سه لاین امیدبخش 9 (SRL-98-17)، 7 (SRL-98-15) و 10 (SRL-98-19) با ویژگی‌های پرمحصولی، زودرسی و خصوصیات مطلوب زراعی، به عنوان لاین‌های سازگار با منطقه سیستان معرفی می‌شوند.
ارسال پیام به نویسنده مسئول
| بازنشر اطلاعات | |
 |
این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است. |
