1- گروه تولید و ژنتیک گیاهی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه شهید باهنر کرمان، کرمان، ایران
2- پژوهشکده فناوری تولیدات گیاهی، پژوهشگاه افضلی پور، دانشگاه شهید باهنر کرمان، کرمان، ایران
3- گروه ژنتیک و به نژادی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه شهید باهنر کرمان، کرمان، ایران
چکیده: (1285 مشاهده)
چکیده مبسوط
مقدمه و هدف: رشد روزافزون جمعیت جهان و قرار داشتن بخش های زیادی از نواحی کشت گندم در اقلیم های نامساعد و پرتنش، لزوم بهبود تولید و کشت ارقام پرمحصول مقاوم را بیشتر کرده اند. گندم نان (L.Triticum aestivum ) از مهمترین گیاهان زراعی در جهان و ایران است، به عنوان مهمترین منبع تأمین کربوهیدرات انسان غذای حدود نیمی از مردم دنیا را تشکیل می دهد و در اغلب کشورهای جهان کشت می شود. حدود ۲۰ درصد از اراضی تحت آبیاری در مناطق خشک و نیمه خشک جهان با مشکل شوری مواجه هستند که بر اثر تغییرات آب و هوایی و کاهش نزولات آسمانی شوری در این مناطق در حال گسترش است. در کشور ایران حدود ۲۴ میلیون هکتار از اراضی با درجات مختلفی تحت تاثیر شوری قرار دارند. تنش شوری باعث کاهش رشد رویشی و زایشی و در نتیجه عملکرد گندم می گردد. تولید و اصلاح ارقام متحمل به شوری گندم در اقلیمهای مختلف کشور، راهکار اصلی برای غلبه بر مشکل شوری و جلوگیری از کاهش عملکرد و خسارات هنگفت کشاورزان در مناطق متأثر از شوری هستند. شناسایی مناطق کروموزومی مرتبط با صفات زراعی تحت تنش شوری برای بهبود تحمل به شوری در گندم بسیار مهم است. در همین راستا، انجام تحقیقات با بهره گیری از تکنولوژی نشانگرهای مولکولی جهت شناسایی دقیق مکانیسمهای دخیل در تحمل به شوری در گیاهان زراعی با هدف یافتن مکانهای ژنی مؤثر و ژن های کاندید برای شوری، از اهمیت بهسزایی برخوردار است. پژوهش حاضر با هدف تعیین ساختار جمعیت و شناسایی مکان های ژنی کنترل کننده صفات زراعی و مورفوفیزیولوژیک در شرایط تنش شوری با استفاده از ۱۷۰۹۳ نشانگرSNP و ۲۷۴ ژنوتیپ گندم نان انجام شد.
مواد و روش ها: تعداد ۲۶۸ رقم بین المللی گندم نان، تهیه شده از موسسه تحقیقات ژنتیک گیاهی و گیاهان زراعی (IPK) آلمان، به همراه شش رقم شاهد متشکل از ارقام متحمل و حساس به شوری، شامل تریتی پایروم، سوپرهد، کویر، سبلان، کارچیا و گاسپارد، در سال زراعی ۱۴۰۰-۱۳۹۹ در قالب طرح آگمنت با سه بلوک در مزرعه تحقیقاتی پژوهشکده فناوری تولیدات گیاهی واقع در دانشگاه شهید باهنر کرمان مورد ارزیابی قرار گرفتند. برای اعمال تنش شوری، آبیاری با آب شور از مرحله پنجه روی با شوری ۸ دسی زیمنس آغاز شد و در هر مرحله آبیاری با افزایش یک واحد شوری با شوری ۱۲ دسی زیمنس تا پایان رسیدن فیزیولوژی ادامه یافت. صفات فیزیولوژیک شامل، کربن دی اکسید، هدایت روزنه ای، و سرعت فتوسنتز با استفاده از دستگاه فتوسنتزمتر (ADC Bio Scientific Limited,UK) و صفات موروفولوژیک و زراعی، شامل روز تا سنبله دهی، روز تا رسیدگی، عرض برگ پرچم، ارتفاع بوته، تعداد سنبله بارور، وزن دانه در بوته، تعداد دانه در بوته، تعداد دانه در واحد سطح، وزن هزار دانه، عملکرد بیولوژیک، و عملکرد دانه در طول دوره رشد اندازه گیری شدند. ژنوتیپ یابی با استفاده از آرایه چندشکلی تکنوکلئوتیدی (SNP) با تراکم 90K در شرکت TraitGenetic کشور آلمان انجام شد. برای کاهش خطاهای مثبت، نشانگرهای SNP بر اساس فراوانی آللی کمتر از 0/01 و ژنوتیپهای گمشده بیش از 0/05 فیلتر شدند. تجزیه ساختار جمعیت و دستهبندی دقیق نمونهها به زیرجمعیتهای مناسب، با استفاده از بسته نرمافزاری LEA در محیط R صورت گرفت. تعداد بهینه زیرجمعیتها (K) در بازه 1 تا 10 بررسی شد و مقدار بهینه K = 5 تعیین گردید. تجزیه ارتباط نشانگر-صفت بین داده های فنوتیپی و نشانگرهای SNP با استفاده از نرم افزار TASSEL و روش مدل خطی عمومی (GLM) انجام شد. برای تعیین خط آستانه معنی داری از روش ji و Li استفاده شد و در آن میزان خطا محاسبه گردید که در آن، n تعداد آزمون های مستقل مؤثر را نشان می دهد. در نتیجه، از مقدار LOD برابر با 3/6 برای معنی داری استفاده شد. از تعداد ۱۷۰۹۳ نشانگر SNP برای تجزیه ساختار جمعیت و پویش جامع ژنومی (GWAS) استفاده شد.
یافته ها: تعداد زیرجمعیتها (K) برای بازه از ۱ تا ۱۰ مورد آزمایش قرار گرفت که منجر به K بهینه (۵K=) برای این مجموعه داده شد. بر اساس نتایج GWAS، تعداد 104 ارتباط نشانگر-صفت (MTA) برای صفات مختلف شناسایی شدند. تعداد MTA شناسایی شده در ژنوم D بسیار کمتر از ژنوم A و B بود. ژنوم A تعداد 39 MTA، ژنوم B تعداد 49 MTA و ژنوم D تعداد ۱۶MTA را در برداشتند. این امر به دلیل تنوع ژنتیکی نسبتاً پایین و جریان ژنی محدود در این ژنوم است. در بین صفات مورد بررسی، صفت روز تا سنبله دهی با تعداد ۲۱ MTA بیشترین تعداد MTA را در بر داشت. در مقابل، سرعت فتوسنتز، کربن دیاکسید و عرض برگ پرچم هرکدام با در بر داشتن یک MTA کمترین تعداد ارتباط نشانگر-صفت را داشتند. نشانگرهای Jagger_c4412_265، BobWhite_c5694_120 و BS00088733_51 با بیش از یک صفت فنوتیپی ارتباط داشتند، که بیانگر حضور احتمالی اثرات پلیوتروپیک یا پیوستگی مکان های کنترل کننده صفات است. از این نشان گرها می توان برای بهبود هم زمان چند صفت و در نتیجه بهبود عملکرد گندم در شرایط تنش شوری استفاده کرد.
نتیجه گیری: جایگاهها و نشانگرهای SNP مهم شناسایی شده در این مطالعه میتوانند در هرمیسازی آللهای مطلوب و توسعه ارقام پرمحصول مورد استفاده قرار گیرند. نتایج این پژوهش نشان می دهند که هر دو رویکرد پویش جامع ژنومی و استفاده از نشانگرهای ژنتیکی با تراکم بالا ابزارهایی قابل اعتماد برای شناسایی جایگاههای ژنی مرتبط با صفات زراعی مهم هستند و بینشهای ارزشمندی را در مورد معماری ژنتیکی این صفات ارائه میدهند.
نوع مطالعه:
پژوهشي |
موضوع مقاله:
اصلاح نباتات مولكولي دریافت: 1403/8/7 | پذیرش: 1404/9/10