fa شناسایی ژنوتیپ های متحمل به تنش خشکی در گندم دیم با استفاده از شاخص های تحمل خشکی اصلاح براي تنش هاي زنده و غيرزنده محيطي Special پژوهشي Research <div style="text-align: justify"><span style="font-size:11px;"><strong><span dir="RTL">در بین تنش &shy;های مختلف محیطی، خشکی تاثیر منفی بالایی بر روی میزان تولید محصولات دارد. </span><span dir="RTL">به منظور</span> <span dir="RTL">بررسی</span> <span dir="RTL">تحمل</span> <span dir="RTL">خشکی</span> <span dir="RTL">در ژنوتیپ&shy; های</span> <span dir="RTL">گندم</span> <span dir="RTL">دیم،</span> <span dir="RTL">آزمایشی با 36 ژنوتیپ گندم نان تهیه شده از سیمیت در دو شرایط دیم (تنش خشکی) و آبیاری تکمیلی در قالب طرح بلوک &shy;های کامل تصادفی با سه تکرار در سال&shy; زراعی 96-1395 </span><span dir="RTL">در مزرعه تحقیقاتی دانشکده کشاورزی و منابع طبیعی مغان مورد بررسی قرار گرفت. </span><span dir="RTL">نتایج</span><span dir="RTL"> نشان داد که تفاوت معنی داری بین ژنوتیپ &shy;ها از نظر عملکرد دانه در هر دو شرایط دیم و آبیاری تکمیلی وجود داشت. </span><span dir="RTL">تجزیه واریانس مرکب نشان داد که آبیاری تکمیلی باعث افزایش معنی&shy; دار عملکرد دانه گردید. در شرایط </span><span dir="RTL">آبیاری تکمیلی</span><span dir="RTL"> ژنوتیپ&shy; های شماره 22، 34 و 21 به ترتیب با میانگین 143/3، 089/3 و 921/2 تن در هکتار </span><span dir="RTL">بالاترین</span> <span dir="RTL">عملکرد</span> <span dir="RTL">دانه</span> <span dir="RTL">را</span> <span dir="RTL">به</span> <span dir="RTL">خود اختصاص</span> <span dir="RTL">دادند. تحت شرایط </span><span dir="RTL">دیم</span> <span dir="RTL">بیشترین</span> <span dir="RTL">عملکرد</span> <span dir="RTL">دانه به</span> <span dir="RTL">میزان </span><span dir="RTL">647/2، 610/2 و 558/2 تن در هکتار</span><span dir="RTL"> به ترتیب مربوط به ژنوتیپ&shy; های </span><span dir="RTL">شماره 20، 22 و 27 </span><span dir="RTL">بود. برای</span> <span dir="RTL">شناسائی</span> <span dir="RTL">ژنوتیپ&shy; های</span><span dir="RTL"> متحمل</span><span dir="RTL"> به خشکی، از</span> <span dir="RTL">شاخص&shy; های تحمل (</span><span style="font-family:times new roman bold,serif;">TOL</span><span dir="RTL">)</span><span dir="RTL">، </span><span dir="RTL">حساسیت به تنش (</span><span style="font-family:times new roman bold,serif;">SSI</span><span dir="RTL">)</span><span dir="RTL">، </span><span dir="RTL">میانگین بهره &shy;وری </span><span dir="RTL">(</span><span style="font-family:times new roman bold,serif;">MP</span><span dir="RTL">)، </span><span dir="RTL">میانگین هندسی بهره &shy;وری (</span><span style="font-family:times new roman bold,serif;">GMP</span><span dir="RTL">)</span><span dir="RTL">،&nbsp;</span><span dir="RTL">شاخص تحمل به تنش (</span><span style="font-family:times new roman bold,serif;">STI</span><span dir="RTL">)&nbsp;</span><span dir="RTL"> و </span><span dir="RTL">شاخص پایداری عملکرد (</span><span style="font-family:times new roman bold,serif;">YSI</span><span dir="RTL">)</span><span dir="RTL"> استفاده شد. شاخص &shy;های </span><span style="font-family:times new roman bold,serif;">MP</span><span dir="RTL">،</span><span style="font-family:times new roman bold,serif;">GMP </span><span dir="RTL">&nbsp;و </span><span style="font-family:times new roman bold,serif;">STI</span> <span dir="RTL">همبستگی بالایی با عملکرد تحت شرایط تنش و بدون تنش داشتند و</span><span dir="RTL"> به عنوان شاخص &shy;های مناسب برای گزینش ژنوتیپ &shy;های </span><span dir="RTL">پرمحصول در هر دو شرایط محیطی معرفی شدند. </span><span dir="RTL">بر اساس تجزیه به مؤلفه&shy; های اصلی و نمودار سه بعدی، ژنوتیپ&shy; های شماره 22، 34، 33 و 15 به عنوان ژنوتیپ&shy; های مقاوم و ژنوتیپ&shy; های شماره 7، 17، 14 و 1 به عنوان حساس به تنش خشکی شناخته شدند. </span><span dir="RTL">تجزیه خوشه &shy;ای </span><span dir="RTL">به روش </span><span style="font-family:times new roman bold,serif;">Ward&rsquo;s</span> <span dir="RTL">بر پایه شاخص &shy;های تحمل به خشکی و عملکرد دانه در هر دو شرایط محیطی ژنوتیپ &shy;های مورد بررسی را در چهار گروه قرار داد </span><span dir="RTL">که با نتایج تجزیه به مؤلفه &shy;های اصلی مطابقت داشت.</span></strong></span></div> <div style="text-align: justify">Among different environmental stresses, drought is of great importance that induces a highly negative effect on crop production. In order to evaluate drought tolerance in dryland wheat genotypes, 36 genotypes were studied in a randomized complete block design with three replications under rainfed (drought stress) and supplemental irrigation conditions during 2016&ndash;2017 growing season in Research Farm of Moghan College of Agriculture and Natural Resources. Results showed that there are significant differences among genotypes for grain yield in both rainfed and supplemental irrigation conditions. Combined analysis of variance over two experiments showed that drought stress significantly increased grain yield. Under supplemental irrigation conditions, the genotypes 22, 34 and 21 had the highest grain yield by an average of 3.143, 3.089 and 2.921 t/ha and under rainfed condition, genotypes 20, 22 and 27 produced the highest grain yield with an average of 2.647, 2.610 and 2.558 t/ha, respectively. In order to identify drought tolerance genotypes, drought resistant indices such as tolerance index (TOL), stress susceptibility index (SSI), mean productivity (MP), geometric mean productivity (GMP), stress tolerance index (STI) and yield stability index (YSI) were used. GMP, MP and STI indices were highly correlated with grain yield under both stress and non-stress conditions. Therefore, they were introduced as suitable indices to identify superior genotypes for both environmental conditions. Based on principal component analysis and three dimensional graph, genotypes 22, 34, 33 and 15 were identified as drought tolerant genotypes and 7, 17, 14 and 1 were identified as drought sensitive genotypes. Cluster analysis with Ward&#39;s method based on grain yield under supplemental irrigation (Yp) and rainfed (Ys) conditions and drought tolerance indices divided the 36 genotypes into four major groups. Therefore, this result was consistent by results from principal component analysis<span dir="RTL">.</span></div> گندم نان, آبیاری تکمیلی, تنش خشکی, عملکرد دانه, شاخص های تحمل به تنش Bread wheat, Supplemental irrigation, Drought stress, Grain yield, Drought tolerance 13 26 http://jcb.sanru.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-455-2&slc_lang=fa&sid=1 Morteza Kamrani مرتضی کامرانی kamrani@uma.ac.ir 10031947532846009270 10031947532846009270 Yes University of Mohaghegh Ardabili دانشگاه محقق اردبیلی Asghar Mehraban اصغر مهربان asgharmehraban@gmail.com 10031947532846009271 10031947532846009271 No Agricultural Research Station of Ardabil مرکز تحقیقات کشاورزی استان اردبیل Manoochehr Shiri منوچهر شیری shirim@uma.ac.ir 10031947532846009272 10031947532846009272 No University of Mohaghegh Ardabili دانشگاه محقق اردبیلی