fa ارزیابی تحمل به خشکی آخر فصل در برخی از ژنوتیپ های جو با استفاده از شاخص های تحمل به تنش خشکی اصلاح نباتات، بیومتری اصلاح نباتات، بیومتری پژوهشي Research <strong><span dir="RTL"><span style="font-family:2 mitra;"><span style="font-size:10.0pt;">خشکی یکی از مهم&shy;ترین عوامل محدودکننده محیطی در کشاورزی جهان می&shy;باشد. بهره&shy;برداری از پتانسیل عملکرد گیاهان زراعی و افزایش پایداری عملکرد آنها در مناطق خشک و مستعد به خشکی می&shy;تواند تضمینی برای تغذیه جمعیت روز افزون مردم جهان باشد. به همین منظور برای ارزیابی تحمل به خشکی آخر فصل و شناسایی ژنوتیپ&shy;های متحمل با استفاده از شاخص‌&shy;های تحمل به تنش، 21 ژنوتیپ جو در قالب طرح بلوک&shy;های کامل تصادفی با 3 تکرار در 2 محیط بدون تنش و تنش در سال زراعی 94-1393 در مزرعه تحقیقاتی دانشکده کشاورزی دانشگاه تهران واقع در کرج مطالعه شدند. برای اعمال تنش، آبیاری در مرحله پدیدار شدن ریشک&shy;ها (کد 50 زادوکس) قطع گردید. عملکرد ژنوتیپ&shy;ها در شرایط بدون تنش (</span></span></span><span style="font-family:times new roman bold,serif;"><span style="font-size:8.0pt;">Yp</span></span><span dir="RTL"><span style="font-family:2 mitra;"><span style="font-size:10.0pt;">) و تنش (</span></span></span><span style="font-family:times new roman bold,serif;"><span style="font-size:8.0pt;">Ys</span></span><span dir="RTL"><span style="font-family:2 mitra;"><span style="font-size:10.0pt;">)اندازه&shy;گیری و تجزیه واریانس بر روی داده&shy;ها انجام شد. شاخص&shy;های </span></span></span><span style="font-family:times new roman bold,serif;"><span style="font-size:8.0pt;">MP</span></span><span dir="RTL"><span style="font-family:2 mitra;"><span style="font-size:10.0pt;">، </span></span></span><span style="font-family:times new roman bold,serif;"><span style="font-size:8.0pt;">GMP</span></span><span dir="RTL"><span style="font-family:2 mitra;"><span style="font-size:10.0pt;">، </span></span></span><span style="font-family:times new roman bold,serif;"><span style="font-size:8.0pt;">STI</span></span><span dir="RTL"><span style="font-family:2 mitra;"><span style="font-size:10.0pt;"> و </span></span></span><span style="font-family:times new roman bold,serif;"><span style="font-size:8.0pt;">HARM</span></span> <span dir="RTL"><span style="font-family:2 mitra;"><span style="font-size:10.0pt;">که بیشترین همبستگی معنی‌&shy;دار را با عملکرد در شرایط بدون تنش و تنش داشتند، به&shy;عنوان شاخص&shy;‌های برتر برای غربال ژنوتیپ&shy;‌های متحمل معرفی شدند. نتایج تجزیه به مؤلفه&shy;های اصلی و ترسیم نمودار بای‌پلات نشان داد که ژنوتیپ&shy;های </span></span></span><span style="font-family:times new roman bold,serif;"><span style="font-size:8.0pt;">Rihan03</span></span><span dir="RTL"><span style="font-family:2 mitra;"><span style="font-size:10.0pt;">، </span></span></span><span style="font-family:times new roman bold,serif;"><span style="font-size:8.0pt;">Yousef</span></span><span dir="RTL"><span style="font-family:2 mitra;"><span style="font-size:10.0pt;"> و </span></span></span><span style="font-family:times new roman bold,serif;"><span style="font-size:8.0pt;">Fajre30</span></span><span dir="RTL"><span style="font-family:2 mitra;"><span style="font-size:10.0pt;"> به ترتیب دارای<br> بیشترین تحمل به خشکی، ژنوتیپ&shy;های </span></span></span><span style="font-family:times new roman bold,serif;"><span style="font-size:8.0pt;">Rihan</span></span><span dir="RTL"><span style="font-family:2 mitra;"><span style="font-size:10.0pt;"> و </span></span></span><span style="font-family:times new roman bold,serif;"><span style="font-size:8.0pt;">Morocco-9-75</span></span><span dir="RTL"><span style="font-family:2 mitra;"><span style="font-size:10.0pt;"> (رقم شاهد حساس) دارای کمترین تحمل به خشکی و لاین </span></span></span><span style="font-family:times new roman bold,serif;"><span style="font-size:8.0pt;">D10</span></span><span dir="RTL"><span style="font-family:2 mitra;"><span style="font-size:10.0pt;"> دارای بیشترین عملکرد در محیط بدون تنش و نسبتاً متحمل بود. تجزیه خوشه&shy;‌ای براساس شاخص&shy;‌های </span></span></span><span style="font-family:times new roman bold,serif;"><span style="font-size:8.0pt;">MP</span></span><span dir="RTL"><span style="font-family:2 mitra;"><span style="font-size:10.0pt;">، </span></span></span><span style="font-family:times new roman bold,serif;"><span style="font-size:8.0pt;">GMP</span></span><span dir="RTL"><span style="font-family:2 mitra;"><span style="font-size:10.0pt;">، </span></span></span><span style="font-family:times new roman bold,serif;"><span style="font-size:8.0pt;">HARM</span></span><span dir="RTL"><span style="font-family:2 mitra;"><span style="font-size:10.0pt;">، </span></span></span><span style="font-family:times new roman bold,serif;"><span style="font-size:8.0pt;">STI</span></span><span dir="RTL"><span style="font-family:2 mitra;"><span style="font-size:10.0pt;">، </span></span></span><span style="font-family:times new roman bold,serif;"><span style="font-size:8.0pt;">TOL</span></span><span dir="RTL"><span style="font-family:2 mitra;"><span style="font-size:10.0pt;"> و </span></span></span><span style="font-family:times new roman bold,serif;"><span style="font-size:8.0pt;">SSI</span></span> <span dir="RTL"><span style="font-family:2 mitra;"><span style="font-size:10.0pt;">و عملکرد در شرایط تنش و بدون تنش، ژنوتیپ‌&shy;های مورد بررسی را به 6 گروه تقسیم کرد. اکثر ژنوتیپ‌&shy;های متحمل به خشکی با عملکرد بالا که اختلاف عملکرد آنها در شرایط بدون تنش و تنش نیز نسبت به سایر ژنوتیپ&shy;ها کمتر بود، در گروه ششم، پنجم و چهارم و ژنوتیپ‌&shy;های حساس به خشکی در گروه اول و سوم قرار گرفتند. بر اساس نتایج بدست آمده ژنوتیپ&shy;های </span></span></span><span style="font-family:times new roman bold,serif;"><span style="font-size:8.0pt;">Rihan03</span></span><span dir="RTL"><span style="font-family:2 mitra;"><span style="font-size:10.0pt;">، </span></span></span><span style="font-family:times new roman bold,serif;"><span style="font-size:8.0pt;">Yousef</span></span><span dir="RTL"><span style="font-family:2 mitra;"><span style="font-size:10.0pt;"> و </span></span></span><span style="font-family:times new roman bold,serif;"><span style="font-size:8.0pt;">Fajre30</span></span><span dir="RTL"><span style="font-family:2 mitra;"><span style="font-size:10.0pt;"> متحمل به تنش خشکی آخر فصل، ژنوتیپ&shy;های </span></span></span><span style="font-family:times new roman bold,serif;"><span style="font-size:8.0pt;">Nik</span></span><span dir="RTL"><span style="font-family:2 mitra;"><span style="font-size:10.0pt;">، </span></span></span><span style="font-family:times new roman bold,serif;"><span style="font-size:8.0pt;">Kavir</span></span><span dir="RTL"><span style="font-family:2 mitra;"><span style="font-size:10.0pt;">، </span></span></span><span style="font-family:times new roman bold,serif;"><span style="font-size:8.0pt;">Inc73</span></span><span dir="RTL"><span style="font-family:2 mitra;"><span style="font-size:10.0pt;"> و </span></span></span><span style="font-family:times new roman bold,serif;"><span style="font-size:8.0pt;">Inc79</span></span><span dir="RTL"><span style="font-family:2 mitra;"><span style="font-size:10.0pt;"> نسبتاً متحمل به خشکی و ژنوتیپ&shy;های </span></span></span><span style="font-family:times new roman bold,serif;"><span style="font-size:8.0pt;">Rihan</span></span><span dir="RTL"><span style="font-family:2 mitra;"><span style="font-size:10.0pt;">، </span></span></span><span style="font-family:times new roman bold,serif;"><span style="font-size:8.0pt;">Morocco-9-75</span></span><span dir="RTL"><span style="font-family:2 mitra;"><span style="font-size:10.0pt;">، </span></span></span><span style="font-family:times new roman bold,serif;"><span style="font-size:8.0pt;">Sahra</span></span><span dir="RTL"><span style="font-family:2 mitra;"><span style="font-size:10.0pt;"> &nbsp;و </span></span></span><span style="font-family:times new roman bold,serif;"><span style="font-size:8.0pt;">Inc82</span></span><span dir="RTL"><span style="font-family:2 mitra;"><span style="font-size:10.0pt;"> حساس شناخته شدند. لاین </span></span></span><span style="font-family:times new roman bold,serif;"><span style="font-size:8.0pt;">D10</span></span><span dir="RTL"><span style="font-family:2 mitra;"><span style="font-size:10.0pt;"> نیز به دلیل عملکرد بسیار خوب در شرایط بدون تنش و متوسط در شرایط تنش احتمالاً پتانسیل تبدیل به رقم تجاری مناسب را دارد.</span></span></span></strong> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Drought is one of the major environmental limiting factors in the global agriculture. Exploiting of crop yield potential and increasing yield stability of them in drought and drought-prone regions can be guaranteed to feed the world&rsquo;s growing population. For this purpose, in order to assess the late season drought tolerance genotypes and determining of tolerant them using stress tolerance indices, 21 genotypes of barley in a Randomized Complete Block Design with three replications in two environments (stress and non-stress) in crop year 2014-2015 at the Agricultural Faculty of Tehran University in Karaj were tested. For stress creation, irrigation at first spikelet of inflorescence visible (Zadoks scale, code 50) was stopped. Genotypes yields in non-stress (Yp) and stress (Ys) measured and analysis of variance was performed on them. MP, GMP, STI and HARM indices which showed the highest correlation with yield in stress and non-stress conditions were introduced as superior indices for screening genotypes. The results of principle components analysis and biplot diagram showed that Rihan03, Yousef and Fajre30 had the highest, Rihan, Morocco-9-75 (susceptible control) and Sahra had the lowest drought tolerance genotypes respectively and D10 line had the highest yield in non-stress and was relatively tolerant. Cluster analysis based on MP, GMP, HARM, STI, TOL and SSI indices and yield under stress and non-stress conditions classified genotypes in six clusters. Most drought tolerant genotypes with high yield that their yield difference between stress and non-stress conditions was lower than the other genotypes, were located in sixth, fifth and fourth clusters and sensitive genotypes were located in first and third clusters. Based on the obtained results, Rihan03, Yousef and Fajre30 genotypes were late season drought tolerant, Nik, Kavir, Inc73 and Inc79 genotypes were relatively drought tolerant and Rihan, Morocco-9-75 (susceptible control), Sahra and Inc82 genotypes were identified as sensitive. Probably, D10 Line is also due to a very good yield in non-stress and medium in stress conditions has the potential to become a good commercial variety جو, عملکرد دانه, تنش خشکی, شاخص‌‌های تحمل به خشکی Barley, Drought stress, Drought tolerance indices, Grain yield 166 176 http://jcb.sanru.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-1-293&slc_lang=fa&sid=1 Amanollah Soleimani امان الله سلیمانی 10031947532846009637 10031947532846009637 No Tehran University دانشگاه تهران Mohammad Reza Bihamta حمدرضا بی همتا 10031947532846009638 10031947532846009638 Yes Tehran University دانشگاه تهران Seyed Ali Peyghambari سیدعلی پیغمبری 10031947532846009639 10031947532846009639 No Tehran University دانشگاه تهران Reza Maali Amiri رضا معالی امیری 10031947532846009640 10031947532846009640 No Tehran University دانشگاه تهران