fa گروه‎ بندی برخی از ژنوتیپ‎ های گندم بر اساس صفات زراعی و فیزیولوژیکی تحت شرایط دیم و آبیاری تکمیلی و گزینش ژنوتیپ‎‎ های متحمل به تنش خشکی اصلاح براي تنش هاي زنده و غيرزنده محيطي Special كاربردي Applicable <div style="text-align: justify;"><span style="font-family:IRANsharp;"><span style="line-height:2;"><span style="font-size:11pt"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><b><span lang="FA" style="font-size:10.0pt"><span style="color:black">چکیده مبسوط</span></span><span dir="LTR" style="font-size:8.0pt"><span style="color:black"></span></span></b></span></span></span><br> <span style="font-size:11pt"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><b><span lang="FA" style="font-size:10.0pt"><span style="color:black">مقدمه و هدف: </span></span></b><span lang="FA" style="font-size:10.0pt">گندم (</span><i><span dir="LTR" style="font-size:8.0pt">Triticum aestivum</span></i><span dir="LTR" style="font-size:8.0pt"> L.</span><span lang="FA" style="font-size:10.0pt">) یکی از مهم&lrm; ترین غلات برای تضمین امنیت غذایی جمعیت رو به رشد انسان است. این گیاه تقریباً 19 درصد از کل کالری، 21 درصد از پروتئین و مقدار زیادی از مواد مغذی رژیم غذایی روزمره انسان &lrm;ها را فراهم می&lrm; کند. قسمت عمده &lrm;ای از نواحی زیر کشت گندم دیم در ایران با مشکل کمبود بارش و نیز عدم&lrm; پراکنش مناسب بارندگی در طی فصل رویشی مواجه هستند. ارقام گندم نان ایرانی دارای شجره و منابع پایه مختلفی هستند که این ویژگی عامل اصلی جدایی و تفکیک آن&lrm;ها است. تبادل مواد اصلاحی با منشاهای مختلف به بهبود تولید کشاورزی کمک می&lrm; کند و امنیت غذایی جهان را تقویت می&lrm; نماید. لازم است که چنین ژرم &lrm;پلاسم&lrm; هایی در شرایط مزرعه مورد ارزیابی قرار گیرند و صفات زراعی و فیزیولوژیکی گندم در این زمینه از اهمیت خاصی برخوردار هستند. نظر به این&lrm; که تولید گندم زمستانه دیم برای برخی از مناطق جغرافیایی ایران از جمله شمال &lrm;غرب کشور بسیار مهم است و آسیب&lrm; پذیری در برابر تغییرات آب و هوایی جهانی را کاهش می&lrm; دهد، پژوهش حاضر به&lrm; منظور ارزیابی صفات زراعی و فیزیولوژیکی و گروه &lrm;بندی ژنوتیپ &lrm;های گندم زمستانه دیم با منشاهای مختلف تحت شرایط آبیاری تکمیلی و دیم اجرا گردید. شناسایی ژنوتیپ&lrm; های متحمل به تنش خشکی با استفاده از شاخص &lrm;های تحمل از دیگر اهداف مطالعه حاضر بود.</span></span></span></span><br> <span style="font-size:11pt"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><b><span lang="FA" style="font-size:10.0pt"><span style="color:black">مواد و روش‌ها:</span></span></b> <span lang="FA" style="font-size:10.0pt">در این آزمایش، تعداد 110 ژنوتیپ گندم نان از ارقام تجاری، خزانه‌های بین&lrm; المللی، لاین‌های پیشرفته و توده‌های بومی گندم نان زمستانه دیم مورد بررسی قرار گرفتند. این ژنوتیپ &lrm;ها در قالب طرح آزمایشی آلفا &lrm;لاتیس با دو تکرار در ایستگاه تحقیقات کشاورزی دیم کشور واقع در شهرستان مراغه طی سال زراعی 1400-1399 کشت شدند. آبیاری تکمیلی به&lrm; میزان 50 میلی&lrm; متر بعد از کشت و آبیاری دوم در بهار سال بعد انجام &lrm;گرفت. مراحل فنولوژیک شامل روز تا گل&lrm;دهی، روز تا رسیدگی و دوره پر&lrm;شدن دانه با شمارش تعداد روز محاسبه شدند. میزان سبزینگی با استفاده از دستگاه </span><span dir="LTR" style="font-size:8.0pt">NDVI</span><span lang="FA" style="font-size:10.0pt"> در دو مرحله ظهور سنبله و 3 هفته بعد از گرده &lrm;افشانی سنجش گردید. سایر صفات شامل ارتفاع بوته، وزن هزار دانه، عملکرد دانه، عملکرد بیولوژیک و شاخص برداشت بودند. روابط بین صفات براساس ضرایب همبستگی پیرسون بررسی شدند. دندروگرام تجزیه خوشه&lrm; ای بر پایه مربع فاصله اقلیدسی و روش گروه&lrm; بندی </span><span dir="LTR" style="font-size:8.0pt">Ward</span><span lang="FA" style="font-size:10.0pt"> در برنامه</span><span dir="LTR" style="font-size:8.0pt">R </span><span style="font-size:10.0pt">&nbsp;ترسیم گردید. همچنین، تجزیه تابع تشخیص کانونیکی براساس منشاء ژنوتیپ&lrm; های گندم در نرم &lrm;افزار </span><span dir="LTR" style="font-size:8.0pt">SPSS 26</span><span lang="FA" style="font-size:10.0pt"> انجام &lrm;گرفت. جهت گزینش ژنوتیپ&lrm; های متحمل از شاخص&lrm; های مختلف تحمل به تنش (</span><span dir="LTR" style="font-size:8.0pt">TOL</span><span lang="FA" style="font-size:10.0pt">، </span><span dir="LTR" style="font-size:8.0pt">MP</span><span lang="FA" style="font-size:10.0pt">، </span><span dir="LTR" style="font-size:8.0pt">GMP</span><span lang="FA" style="font-size:10.0pt">، </span><span dir="LTR" style="font-size:8.0pt">HM</span><span lang="FA" style="font-size:10.0pt">، </span><span dir="LTR" style="font-size:8.0pt">SSI</span><span lang="FA" style="font-size:10.0pt">، </span><span dir="LTR" style="font-size:8.0pt">STI</span><span lang="FA" style="font-size:10.0pt">، </span><span dir="LTR" style="font-size:8.0pt">YI</span><span lang="FA" style="font-size:10.0pt">، </span><span dir="LTR" style="font-size:8.0pt">YSI</span><span lang="FA" style="font-size:10.0pt"> و </span><span dir="LTR" style="font-size:8.0pt">RSI</span><span lang="FA" style="font-size:10.0pt">) استفاده شد.</span></span></span></span><br> <span style="font-size:11pt"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><b><span lang="FA" style="font-size:10.0pt"><span style="color:black">یافته‌ها:</span></span></b> <span lang="FA" style="font-size:10.0pt">میزان سبزینگی در مرحله ظهور سنبله با مقدار آن در سه هفته بعد از گرده &lrm;افشانی همبستگی مثبت و بالایی داشت. همچنین، در شرایط آبیاری تکمیلی و دیم، عملکرد دانه با ارتفاع بوته و عملکرد بیولوژیک دارای رابطه مثبت و معنی &lrm;داری بود. در هر دو محیط، ژنوتیپ&lrm; ها پراکنش وسیعی در فضای بای&lrm; پلات داشتند که نشان &lrm;دهنده تنوع بالا در میان آن&lrm;ها از نظر صفات زراعی و فیزیولوژیکی بود. در نتیجه تجزیه خوشه &lrm;ای در شرایط دیم و آبیاری تکمیلی، 110 ژنوتیپ گندم مورد مطالعه در چهار گروه دسته&lrm; بندی شدند که ژنوتیپ&lrm; های موجود در گروه سوم در هر دو دندروگرام از عملکرد دانه و عملکرد بیولوژیک بیشتری برخوردار بودند. بررسی توزیع منشاء ژنوتیپ&lrm; ها در دندروگرام تجزیه خوشه&lrm; ای حاکی از آن بود که تحت شرایط آبیاری تکمیلی، ارقام متحمل به تنش خشکی و توده&lrm; های بومی به&lrm; جز گروه چهارم در سایر گروه &lrm;ها حضور داشتند ولی مورفوتیپ های سرداری عمدتا در گروه چهارم بودند. از طرفی دیگر، در شرایط دیم اغلب ژنوتیپ&lrm; ها با منشاء ارقام متحمل به تنش خشکی، توده&lrm; های بومی و لاین &lrm;های موسسه </span><span dir="LTR" style="font-size:8.0pt">CIMMYT</span><span lang="FA" style="font-size:10.0pt"> در گروه چهارم قرار گرفتند. نتایج تجزیه تابع تشخیص کانونیکی براساس منشاء ژنوتیپ&lrm; های گندم حاکی از آن بودند که تحت هر دو شرایط محیطی، لاین&lrm; های ایجاد&lrm;شده توسط مرکز </span><span dir="LTR" style="font-size:8.0pt">CIMMYT</span><span lang="FA" style="font-size:10.0pt"> با ارقام مربوط به کشور ترکیه بیشترین فاصله را در فضای بای&lrm; پلات داشتند. در شرایط آبیاری تکمیلی، توده &lrm;های بومی و مورفوتیپ &lrm;های سرداری و همچنین در شرایط دیم ارقام متحمل به تنش خشکی و توده&lrm; های بومی تشابه بالایی داشتند. ژنوتیپ&lrm; ها با کدهای 46، 81 و 8 در شرایط آبیاری تکمیلی و ژنوتیپ&lrm; ها با کدهای 8، 110 و 94 در شرایط دیم به&lrm; ترتیب بیشترین عملکرد دانه را داشتند. ژنوتیپ&lrm; های شماره 106، 34 و 55 کم&lrm;ترین مقدار </span><span dir="LTR" style="font-size:8.0pt">TOL</span><span lang="FA" style="font-size:10.0pt"> را داشتند و مطلوب&lrm; ترین ژنوتیپ&lrm; ها از نظر این شاخص بودند. رقم سرداری (</span><span dir="LTR" style="font-size:8.0pt">G8</span><span lang="FA" style="font-size:10.0pt">) و یک لاین دیم (</span><span dir="LTR" style="font-size:8.0pt">G9</span><span lang="FA" style="font-size:10.0pt">) از نظر </span><span dir="LTR" style="font-size:8.0pt">MP</span><span lang="FA" style="font-size:10.0pt">، </span><span dir="LTR" style="font-size:8.0pt">GMP</span><span lang="FA" style="font-size:10.0pt">، </span><span dir="LTR" style="font-size:8.0pt">HM</span><span lang="FA" style="font-size:10.0pt"> و </span><span dir="LTR" style="font-size:8.0pt">STI</span><span lang="FA" style="font-size:10.0pt"> مناسب&lrm; ترین ژنوتیپ&lrm; ها شناخته &lrm;شدند. همچنین، ژنوتیپ&lrm; های 106، 34 و 44 به &lrm;شکل هم زمان توسط شاخص&lrm; های </span><span dir="LTR" style="font-size:8.0pt">SSI</span><span lang="FA" style="font-size:10.0pt">، </span><span dir="LTR" style="font-size:8.0pt">YSI</span><span lang="FA" style="font-size:10.0pt"> و </span><span dir="LTR" style="font-size:8.0pt">&nbsp;RSI</span><span lang="FA" style="font-size:10.0pt">متحمل &lrm;ترین ژنوتیپ&lrm; ها بودند. در نهایت، ژنوتیپ&lrm; های 110، 67 و 8 از مجموع رتبه (</span><span dir="LTR" style="font-size:8.0pt">SR</span><span lang="FA" style="font-size:10.0pt">) و میانگین رتبه (</span><span dir="LTR" style="font-size:8.0pt">AR</span><span lang="FA" style="font-size:10.0pt">) بالایی برخوردار بودند.</span></span></span></span><br> <span style="font-size:11pt"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><strong><span lang="FA" style="border:none windowtext 1.0pt; font-size:10.0pt; padding:0cm"><span style="background:white"><span style="color:black">نتیجه‌گیری: </span></span></span></strong><span lang="FA" style="font-size:10.0pt">در میان 110 ژنوتیپ گندم مطالعه&lrm; شده، تنوع قابل قبولی برای صفات زراعی و فیزیولوژیکی در شرایط دیم و آبیاری تکمیلی وجود داشت. در شرایط آبیاری تکمیلی، توده &lrm;های بومی و مورفوتیپ&lrm; های سرداری و در شرایط دیم ارقام متحمل به تنش خشکی و توده&lrm; های بومی تشابه بالایی با یکدیگر داشتند. یک لاین دیم با منشاء داخلی (ژنوتیپ 8) در کنار دو لاین خارجی انتخابی از آزمایشات </span><span dir="LTR" style="font-size:8.0pt">CIMMYT</span><span lang="FA" style="font-size:10.0pt"> (ژنوتیپ &lrm;های 67 و 110) بر اساس میانگین رتبه &lrm;های به &lrm;دست آمده از شاخص&lrm; های تحمل به تنش، مطلوب&lrm; ترین و متحمل&lrm; ترین ژنوتیپ &lrm;ها بودند که می&lrm; توانند در برنامه&shy; های تلاقی آینده مورد استفاده قرار گیرند.</span></span></span></span></span></span></div> <p style="text-align: justify;"><span style="font-size:14px;"><span style="font-family:Times New Roman;"><span style="line-height:2;"><span style="unicode-bidi:embed"><b>Extended Abstract</b></span><br> <span style="unicode-bidi:embed"><b>Background</b><b>:</b> Wheat (<i>Triticum aestivum</i> L.) is one of the most important cereals to ensure the food security of the growing human population. This crop provides approximately 19% of total calories, 21% of protein, and a large amount of nutrients in the daily human diet. Most of the rain-fed areas in Iran are facing the problem of rainfall deficiency and the lack of proper rainfall distribution during the growing season. Iranian bread wheat cultivars have different pedigrees and sources, as the main factor separating the cultivars. The exchange of breeding materials with different origins helps improve agricultural production and strengthens world food security. It is necessary to evaluate such germplasms in field conditions, and the agronomic and physiological traits of wheat are of special importance in this context. The production of dry winter wheat is very important for some geographical regions of Iran, including the northwest of the country, and reduces the vulnerability to global climate change. Therefore, the present research was carried out to evaluate agronomic and physiological traits and group dryland winter wheat genotypes with different origins under supplemental irrigation and rain-fed conditions. This study also seeks to identify drought stress-tolerant genotypes using tolerance indices.</span><br> <span style="unicode-bidi:embed"><b>Methods:</b> In total, 110 bread wheat genotypes from commercial cultivars, international stocks, advanced lines, and landraces of dryland winter bread wheat were investigated in this experiment. These genotypes were cultivated in the form of an Alpha-Lattice experimental design with two replications in the Dryland Agricultural Research Institute (DARI) located in Maragheh during the 2020-2021 crop year. Supplementary irrigation was 50 mm after planting, and the second irrigation was performed in the spring of the following year. Phenological stages included days to flowering, days to maturity, and grain-filling period. The greenness rate was measured using an NDVI device in two stages of spike emergence and three weeks after anthesis. Plant height, thousand-kernel weight, grain yield, biological yield, and harvest index were the other traits. Relationships between traits were analyzed based on Pearson&#39;s correlation coefficients. The Principal Component Analysis (PCA) biplot and the cluster analysis dendrogram based on Euclidean distance and Ward&#39;s grouping method were drawn in the R program. Canonical discriminant analysis (CDA) was performed based on the origin of wheat genotypes in SPSS 26 software. Various stress tolerance indices (TOL, MP, GMP, HM, SSI, STI, YI, YSI, and RSI) were used to select tolerant genotypes.</span><br> <b>Results:</b> The greenness rate in the spike emergence stage had a positive and high correlation with its value in three weeks after anthesis. In supplementary irrigation and rain-fed conditions, grain yield had a positive and significant relationship with plant height and biological yield. In both environments, the genotypes were widely distributed in the biplot space, which indicated high diversity among them in terms of agronomic and physiological traits. Based on cluster analysis in rain-fed and supplementary irrigation conditions, 110 studied wheat genotypes were classified into four groups, and the genotypes in the third group contained more grains and <span style="unicode-bidi:embed">biological yields in both dendrograms. Examining the distribution of the origin of genotypes in the dendrogram of cluster analysis indicated that cultivars tolerant to drought stress and native stands were present in the other groups under the conditions of supplementary irrigation, except for the fourth group, but Sardari morphotypes were mainly in the fourth group. In rain-fed conditions, on the other hand, most of the genotypes with the origin of cultivars tolerant to drought stress, landraces, and CIMMYT Institute lines were placed in the fourth group. The results of CDA analysis based on the origin of wheat genotypes indicated that the lines created by the CIMMYT center had the greatest distance from the cultivars from Turkey under both environmental conditions. In supplementary irrigation conditions, landraces and Sardari morphotypes, as well as in rain-fed conditions, cultivars tolerant to drought stress and landraces were highly similar. Genotypes with codes 46, 81, and 8 under supplementary irrigation and genotypes with codes 8, 110, and 94 under rain-fed produced the highest grain yields, respectively. Genotypes 106, 34, and 55 presented the lowest TOL value and were the most desirable genotypes in terms of this index. The Sardari cultivar (G8) and a rainfed line (G9) were recognized as the most suitable genotypes in terms of MP, GMP, HM, and STI. Genotypes 106, 34, and 44 were the most tolerant genotypes simultaneously by SSI, YSI, and RSI indices. Finally, genotypes 110, 67, and 8 had high sum rank (SR) and average rank (AR).</span><br> <span style="unicode-bidi:embed"><b>Conclusion:</b> Among the 110 wheat genotypes studied, there was an acceptable diversity for agronomic and physiological traits under rain-fed and supplementary irrigation conditions. In supplementary irrigation, landraces and Sardari morphotypes, and under rain-fed conditions, landraces and drought stress-tolerant cultivars were highly similar to each other. A dryland line of the Iranian origin (G8), along with two foreign lines selected from CIMMYT trials (genotypes 67 and 110), were the most desirable and tolerant genotypes based on the average ranks obtained from stress tolerance indices, which can be used in future crossing programs.</span></span></span></span></p> تابع تشخیص کانونیکی, تنش خشکی, شاخص NDVI, شاخص‎ های تحمل به تنش, عملکرد دانه Canonical discriminant analysis, Drought stress, Grain yield, NDVI index, Stress tolerance indices 104 117 http://jcb.sanru.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-660-5&slc_lang=fa&sid=1 Fariba Salehi Vahed فریبا صالحی واحد fariba_a_85@yahoo.com 100319475328460026790 100319475328460026790 No Department of Plant Production and Genetics, Faculty of Agriculture, Urmia University, Urmia, Iran گروه تولید و ژنتیک گیاهی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه ارومیه، ارومیه، ایران Iraj Bernousi ایرج برنوسی i.bernosi@urmia.ac.ir 100319475328460026791 100319475328460026791 Yes Department of Plant Production and Genetics, Faculty of Agriculture, Urmia University, Urmia, Iran گروه تولید و ژنتیک گیاهی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه ارومیه، ارومیه، ایران Mozaffar Roustaei مظفر روستایی roustaii@yahoo.com 100319475328460026792 100319475328460026792 No Dryland Agricultural Research Institute (DARI), Agriculture Research, Education, and Extension Organization (AREEO), Maragheh, Iran مؤسسه تحقیقات کشاورزی دیم کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، مراغه، ایران Hadi Alipour هادی علی پور ha.alipour@urmia.ac.ir 100319475328460026793 100319475328460026793 No Department of Plant Production and Genetics, Faculty of Agriculture, Urmia University, Urmia, Iran گروه تولید و ژنتیک گیاهی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه ارومیه، ارومیه، ایران