fa بررسی تنوع مورفولوژیکی جمعیت های مختلف گیاه دارویی چای کوهی بر اساس روش های آماری چند متغیره ساير ساير پژوهشي Research <div style="text-align: justify;"><span style="font-family:Tahoma;"><span style="font-size:11px;"><strong><span style="color:#0d0d0d;">چای کوهی با نام علمی </span></strong><strong><em><span dir="LTR"><span style="color:#0d0d0d;">Stachys</span></span></em></strong><strong><span dir="LTR"><span style="color:#0d0d0d;"> <em>lavandulifolia</em></span></span></strong> <strong><span style="color:#0d0d0d;">از جمله گیاهان دارویی است که دارای پراکنش زیادی در ایران </span></strong><strong><span style="color:#0d0d0d;">بوده</span></strong><strong><span style="color:#0d0d0d;"> و همچنین دارای خواص دارویی فراوان می&shy; باشد. مطالعات کمی در خصوص بررسی تنوع بین جمعیت&shy;های مختلف چای کوهی صورت گرفته است. بنابراین ارزیابی تنوع بین جمعیت‌های این گونه در راستای اهلی‌سازی آن امری ضروری است</span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="color:#0d0d0d;">.</span></span></strong><strong><span style="color:#0d0d0d;"> بدین منظور مطالعه &shy;ای روی 26 جمعیت چای کوهی در منطقه شمال غرب از پنج استان (آذربایجان شرقی، اذربایجان غربی، اردبیل، زنجان و همدان) </span></strong><strong><span style="color:#0d0d0d;">در قالب طرح بلوک کامل تصادفی در سه تکرار </span></strong><strong><span style="color:#0d0d0d;">در سال 1398</span></strong><strong><span style="color:#0d0d0d;">صورت گرفت. نتایج حاصل از تجزیه واریانس نشان داد که اختلاف بین جمعیت&shy;های مختلف مورد مطالعه بر اساس صفات ارتفاع بوته، وزن&shy;تر و خشک بوته، طول و قطر گل و وزن تر گل در سطح </span></strong><strong><span style="color:#0d0d0d;">احتمال </span></strong><strong><span style="color:#0d0d0d;">یک درصد معنی&shy; دار بود. بیشترین میزان وزن تر گل در جمعیت </span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="color:#0d0d0d;">P3</span></span></strong><strong><span style="color:#0d0d0d;"> به میزان 1/32 گرم مشاهده شد. در مقابل کمترین میزان وزن تر گل مربوط به جمعیت </span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="color:#0d0d0d;">P1</span></span></strong><strong><span style="color:#0d0d0d;"> به میزان 0/32 گرم بود. بر اساس نتایج حاصل از تجزیه واریانس مشاهده شد که صفات وزن خشک گل، طول و عرض برگ و تعداد برگ در سطح </span></strong><strong><span style="color:#0d0d0d;">احتمال </span></strong><strong><span style="color:#0d0d0d;">یک درصد و صفات وزن تر و خشک برگ در سطح </span></strong><strong><span style="color:#0d0d0d;">احتمال </span></strong><strong><span style="color:#0d0d0d;">پنج درصد معنی&shy;دار بودند. نتایج مقایسه میانگین نشان داد که بیشترین و کمترین میزان صفت وزن خشک گل به ترتیب مربوط به جمعیت&shy;های </span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="color:#0d0d0d;">P3</span></span></strong><strong><span style="color:#0d0d0d;"> و </span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="color:#0d0d0d;">P1</span></span></strong><strong><span style="color:#0d0d0d;"> به میزان 0/64 و 0/13 گرم بود. دندروگرام حاصل از تجزیه خوشه&shy;ای نشان داد که 26 جمعیت چای کوهی مورد مطالعه به </span></strong><strong><span style="color:#0d0d0d;">پنج </span></strong><strong><span style="color:#0d0d0d;">گروه مجزا از هم تفکیک شدند. مقایسه میانگین بین گروه&shy;های حاصل از تجزیه خوشه&shy;ای نشان داد که بیشترین میزان صفت وزن تر گل مربوط به گروه سوم به میزان 0/96 گرم بود. نتایج حاصل از تجزیه به مولفه&shy;های اصلی نشان داد که تعداد چهار مولفه دارای مقدار ویژه بالاتر از یک بودند و در مجموع 29/84 درصد از واریانس کل را به خود اختصاص دادند. </span></strong><strong><span style="color:#0d0d0d;">تجزیه به مؤلفه &shy;ها</span></strong><strong><span style="color:#0d0d0d;">ی</span></strong> <strong><span style="color:#0d0d0d;">صفات مورفولوژیک در اکثر موارد نتایج تجزیه خوشه &shy;ای را تایید نمود.</span></strong><strong><span style="color:#0d0d0d;"> در مولفه اول صفات ارتفاع بوته، وزن تر و خشک بوته، وزن تر و خشک گل، عرض برگ، تعداد برگ و وزن تر و خشک برگ، </span></strong><strong><span style="color:#0d0d0d;">و مؤلفه دوم مربوط به </span></strong><strong><span style="color:#0d0d0d;">طول گل، مولفه سوم تعداد برگ و مولفه چهارم قطر گل </span></strong><strong><span style="color:#0d0d0d;">بیشترین میزان بار عامل دارا بودند. بر اساس نتایج حاصل از تجزیه همبستگی مشاهده شد که صفت وزن خشک برگ با صفات وزن خشک بوته (0/49)، وزن خشک گل (0/47)، طول برگ (0/51) و وزن تر برگ (0/65) همبستگی مثبت و معنی&shy; دار وجود دارد. به طور کلی نتایج بیانگر آن بود که بین جمعیت&shy;ها تنوع بسیار بالایی وجود دارد و این تنوع می&shy;تواند به خاطر شرایط رویشگاه یا ژنتیک جمعیت&shy;ها باشد.</span></strong></span></span></div> <div style="text-align: justify;"><em>Stachys</em> <em>lavandulifolia</em> is one of the medicinal plants that is widely distributed in Iran and has many medicinal properties. Few studies have been conducted to study the diversity between different populations of mountain tea. For this purpose, a study was conducted on 26 populations of <em>Stachys</em> <em>lavandulifolia</em> in the region of northwestern of five provinces (East Azerbaijan, West Azerbaijan, Ardabil, Zanjan and Hamedan) based on a completely randomized design with three replications in 2019. The results of analysis of variance showed that the differences between different populations based on plant height, fresh and dry weight of the plant, length and diameter of flowers and fresh weight of flowers were significant at the level of one percent. The highest fresh weight of flowers was observed in P3 population at 1.32 g. In contrast, the lowest fresh weight of flowers belonged to P1 population (0.32 g). Based on the results of analysis of variance, it was observed that flower dry weight, leaf length and width and number of leaves at the level of one percent and fresh and dry weight of leaf at the level of five percent were significant. The results of mean comparison showed that the highest and lowest rates of flower dry weight were related to P3 and P1 populations of 0.64 and 0.13 g, respectively. The dendrogram obtained from cluster analysis showed that 26 populations of <em>Stachys</em> <em>lavandulifolia</em> were divided into five separate groups. The comparison of the mean between the groups obtained from cluster analysis showed that the highest amount of fresh flower weight belonged to the third group at 0.96 g. The results of principal component analysis showed that four components had an eigenvalue higher than one and in total accounted for 84.29% of the total variance. Principal Component analysis the morphological traits in most cases confirmed the results of cluster analysis. In the first component, plant height, fresh and dry weight of the plant, fresh and dry weight of flowers, leaf width, number of leaves and fresh and dry weight of leaves, and the second component related to flower length, third component, number of leaves and fourth component, diameter of flowers had the highest factor loadin.. Based on the results of correlation analysis, it was observed that there was a positive and significant correlation between leaf dry weight with plant dry weight (0.49), flower dry weight (0.47), leaf length (0.51) and leaf fresh weight (0.65). In general, the results showed that there is a very high diversity between populations and this diversity can be due to habitat conditions or genetics of the populations.</div> بای پلات, تجزیه خوشه ای, گیاهان دارویی, مورفولوژیک, همبستگی Biplot, Cluster analysis, Correlation, Medicinal plants, Number of flowers, Population 195 207 http://jcb.sanru.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-1048-1&slc_lang=fa&sid=1 Kazem Lotfi کاظم لطفی 09144045403k@gmail.com 100319475328460016942 100319475328460016942 No Department of Horticultural Science, Faculty of Agriculture, Islamic Azad University, Miyaneh Branch, Miyaneh, Iran. گروه علوم باغبانی، دانشکده کشاورزی، واحد میانه، دانشگاه آزاد اسلامی، میانه، ایران Mehdi Oraei مهدی اورعی moraei39@gmail.com 100319475328460016943 100319475328460016943 Yes Department of Horticultural Science, Faculty of Agriculture, Islamic Azad University, Miyaneh Branch, Miyaneh, Iran. گروه علوم باغبانی، دانشکده کشاورزی، واحد میانه، دانشگاه آزاد اسلامی، میانه، ایران Saeid Hazrati سعید حضرتی saeid.hazrati@azaruniv.ac.ir 100319475328460016944 100319475328460016944 No Department of Agronomy and plant breeding, Faculty of Agriculture, Azarbaijan Shahid Madani University, 53714-161, Tabriz, Iran گروه زراعت و اصلاح نباتات، دانشکده کشاورزی، دانشگاه شهید مدنی آذربایجان، تبریز Ali Faramarzi علی فرامرزی AliFaramarzi1@gmail.com 100319475328460016945 100319475328460016945 No Department of Horticultural Science, Faculty of Agriculture, Islamic Azad University, Miyaneh Branch, Miyaneh, Iran. گروه زراعت و اصلاح نباتات، دانشکده کشاورزی، واحد میانه، دانشگاه آزاد اسلامی، میانه، ایران Jalil Ajali جلیل آجلی jalil.ajali@yahoo.com 100319475328460016946 100319475328460016946 No Department of Horticultural Science, Faculty of Agriculture, Islamic Azad University, Miyaneh Branch, Miyaneh, Iran. گروه زراعت و اصلاح نباتات، دانشکده کشاورزی، واحد میانه، دانشگاه آزاد اسلامی، میانه، ایران