fa ارزیابی اثر متقابل ژنوتیپ -محیط برای عملکرد دانه ژنوتیپ های نخود (Cicer arietinum L.) در اقلیم سرد ایران با روشGGE بای پلات اصلاح براي تنش هاي زنده و غيرزنده محيطي Special پژوهشي Research <div style="text-align: justify;">&nbsp;<span style="font-family:2 Mitra;"><span style="font-size:10.0pt;">&nbsp;&nbsp;<span style="font-size:11px;"> &nbsp;<strong>وجود</strong></span></span></span><span style="font-size:11px;"> <strong>اثر</strong> <strong>متقابل</strong> <strong>ژنوتیپ </strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:Times New Roman,serif;">-</span></span></strong><strong>محیط</strong> <strong>ایجاب</strong> <strong>می&shy;کند</strong> <strong>که</strong> <strong>عملکرد</strong> <strong>ژنوتیپ&shy; ها</strong> <strong>در</strong> <strong>دامنه</strong> <strong>وسیعی</strong> <strong>از</strong> <strong>شرایط</strong> <strong>محیطی</strong> <strong>مورد</strong> <strong>آزمایش قرار</strong> <strong>گیرند</strong> <strong>تا</strong> <strong>اطلاعات</strong> <strong>حاصل</strong> <strong>بتواند</strong> <strong>کارایی</strong> <strong>مربوط</strong> <strong>به</strong> <strong>گزینش و</strong> <strong>معرفی</strong> <strong>آن&shy;ها</strong> <strong>را</strong> <strong>افزایش دهد</strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:Times New Roman,serif;">.</span></span></strong><strong> بدین&shy; منظور </strong><strong>این تحقیق با استفاده از 11 لاین منتخب از آزمایش‌های یکنواخت سراسری به&shy; همراه، ارقام شاهد سارال و آنا و نیز دو لاین پیشرفته در قالب طرح بلوک&shy; های کامل تصادفی با چهار تکرار و در چهار منطقه سردسیر کشور (مراغه، ارومیه، کردستان و همدان) در سه سال زراعی 1395 تا 1398 انجام شد. نتایج تجزیه مرکب نشان داد که</strong><strong> که</strong> <strong>اثرات</strong> <strong>ساده</strong> <strong>سال، مکان</strong> <strong>و</strong> <strong>ژنوتیپ و همچنین اثرات متقابل عملکرد</strong> <strong>دانه</strong> <strong>ازنظر</strong> <strong>آماری</strong> <strong>معنی‌داربودند. &nbsp;تصویر چندضلعی بای</strong> <strong>پلات نشان داد که ژنوتیپ </strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:Times New Roman,serif;">G6</span></span></strong><strong> در ایستگاه‌ کردستان بیشترین عملکرد را داشت. از طرف دیگر </strong><strong>ژنوتیپ </strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:Times New Roman,serif;">G13</span></span></strong><strong> در ایستگاه‌های همدان، مراغه و ارومیه دارای بیشترین عملکرد بود و در ایستگاه کردستان نیز در رتبه دوم قرار داشت که نشان می‌دهد این ژنوتیپ دارای پایداری عملکردی بالایی در تمامی ایستگاه‌ها می‌باشد</strong>. <strong>رتبه‌بندی</strong> <strong>ژنوتیپ‌ها بر</strong> <strong>اساس</strong> <strong>میانگین</strong> <strong>عملکرد</strong> <strong>دانه</strong> <strong>و</strong> <strong>میزان</strong> <strong>پایداری</strong> <strong>در محیط‌های</strong> <strong>مورد مطالعه</strong> <strong>نشان داد که ژنوتیپ &shy;های </strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:Times New Roman,serif;">G6</span></span></strong><strong>،</strong> <strong><span dir="LTR"><span style="font-family:Times New Roman,serif;">G4</span></span></strong> <strong>و </strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:Times New Roman,serif;">&nbsp;G15</span></span></strong><strong>پایداری کمتری</strong> <strong>نسبت</strong> <strong>به</strong> <strong>سایر</strong> <strong>ژنوتیپ &shy;ها</strong> <strong>داشتند. در مقابل ژنوتیپ‌های</strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:Times New Roman,serif;">G7</span></span></strong><strong>، </strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:Times New Roman,serif;">G9</span></span></strong><strong> و </strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:Times New Roman,serif;">G5</span></span></strong><strong> نسبتاً </strong><strong>پایدارتر</strong> <strong>از</strong> <strong>سایر</strong> <strong>ژنوتیپ‌ها بودند.</strong> <strong>هم‌چنین ژنوتیپ‌های </strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:Times New Roman,serif;">G4</span></span></strong><strong>، </strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:Times New Roman,serif;">G10</span></span></strong><strong>، </strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:Times New Roman,serif;">G12</span></span></strong><strong> و </strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:Times New Roman,serif;">G6</span></span></strong> <strong>دارای</strong> <strong>عملکرد</strong> <strong>متوسط</strong> <strong>و</strong> <strong>نسبتاً</strong> <strong>ناپایدار</strong> <strong>بودند. ژنوتیپ </strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:Times New Roman,serif;">G15</span></span></strong> <strong>کمترین عملکرد</strong> <strong>و</strong> <strong>پایداری را به &shy;خود اختصاص داده&shy;بود و از سوی دیگر</strong> <strong>ژنوتیپ </strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:Times New Roman,serif;">G13</span></span></strong><strong> با بیشترین </strong><strong>عملکرد</strong> <strong>به&shy; همراه</strong> <strong>پایداری</strong> <strong>مطلوب شناسائی شد. در انتها مشخص شد که</strong> <strong>ژنوتیپ</strong> <strong>شماره</strong> <strong>13</strong> <strong>با</strong> <strong>پتانسیل</strong> <strong>عملکرد</strong> <strong>بالا</strong> <strong>و</strong> <strong>پایداری</strong> <strong>بیشتر،</strong> <strong>بهتر</strong> <strong>از</strong> <strong>دو رقم آنا و سارال</strong> <strong>عمل</strong> <strong>نموده</strong> <strong>و</strong> <strong>به‌عنوان</strong> <strong>ژنوتیپ</strong> <strong>نزدیک</strong> <strong>به ایده&shy;آل معرفی می‌شود</strong> <strong>و </strong><strong>جهت </strong><strong>برنامه‌های</strong> <strong>به &shy;زراعی</strong> <strong>و</strong> <strong>آزمایش‌های</strong> <strong>تحقیقی</strong> <strong>تطبیقی</strong> <strong>می‌تواند</strong> <strong>پیشنهاد</strong> <strong>شود.</strong><strong><span style="font-size:10.0pt;"></span></strong><br> &nbsp;</span></div> <div style="text-align: justify;">TThe existence of genotype&ndash; environment interaction requires that the performance of genotypes be tested in a wide range of environmental conditions so that the resulting information can increase the efficiency of their selection and introduction. For this purpose, this study using 11 selected lines from uniform national experiments, along with control figures of Saral and Anna and two advanced lines in the form of complete randomized block design with four replications and in four cold regions of the country (Maragheh, Urmia, Kurdistan And Hamedan) was carried out in three years (2016<span dir="RTL">-</span>19). The results of combined analysis showed that the effects of year, location and genotype, as well as the interaction effects on grain yield were statistically significant. The polygonal view of GGE biplot showed that the G6 genotype had the highest yield in Kurdistan location, On the other hand, G13 genotype had the highest yield in Hamedan, Maragheh and Urmia locatins and was in the second place in Kurdistan locatin which shows that this genotype has high yield stability in all stations. The ranking of genotypes based on average grain yield and stability in studied environments showed that G4 and G15 genotypes were less stable than other genotypes. Also, the G4, G10, G12 and G6 genotypes had average and relatively unstable yield. Also, the G15 genotype had low yield and low stability, and the G13 genotype had high yield and stability. In the end, it was found that genotype 13, with higher yield potential and greater stability, performed better than the two cultivars Anna and Saral as a check, and was introduced as a genotype close to ideal, and could be recommended for farming programs and adaptive research experiments.</div> اثر متقابل ژنوتیپ- محیط, پایداری, GGE بای پلات Genotype- environment interaction, GGE Biplot, Stability 66 76 http://jcb.sanru.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-840-5&slc_lang=fa&sid=1 Yadollah Farayedi یدالله فرایدی Farayedi45@yahoo.com 100319475328460014546 100319475328460014546 No Dryland Agricultural Research Institute, Maragheh, Iran موسسه تحقیقات کشاورزی دیم مراغه، ایران Ali Akbar Asadi علی اکبر اسدی asadipm@gmail.com 100319475328460014547 100319475328460014547 Yes Seed and Plant Improvement Institute, Agricultural Research, Education and Extension Organization (AREEO), zanjan بخش تحقیقات علوم زراعی و باغی، مرکز تحقیقات آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان زنجان، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، زنجان، ایران Farhad Ahak paz فرهاد آهک پز ahakpazfrd@gmail.com 100319475328460014548 100319475328460014548 No Dryland Agricultural Research Institute, Maragheh, Iran موسسه تحقیقات کشاورزی دیم مراغه، ایران َAli Saeed علی سعید sdalisaeid@yahoo.com 100319475328460014549 100319475328460014549 No Assistant of Professor Seed and Plant Improvement Research Department, West Azerbaijan Agricultural and Natural Resources Research and Education Center, Agricultural Research, Education and Extension Organization (AREEO), Urmia, Iran بخش تحقیقات اصالح و تهیه نهال و بذر، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی آذربایجانغربی، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، ارومیه، ایران آموزش و ترویج کشاورزی، ارومیه، Homayoon Kanoni همایون کانونی hkanouni@yahoo.com 100319475328460014550 100319475328460014550 No Field and Horticultural Crops Science Dept., Kurdistan Agricultural and Natural Resources Research and Education Center, AREEO, Sanandaj, Iran بخش تحقیقات اصلاح و تهیه نهال و بذر، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان کردستان، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، سنندج، ایران Ali Ehsan nosrati علی احسان نصرتی aenosrati@yahoo.com 100319475328460014551 100319475328460014551 No Crop and Horticultural Science Research department, Hamedan Agricultural and Natural Resources Research and Education Center, AREEO, Hamedan, Iran بخش تحقیقات علوم زراعی و باغی، مرکز تحقیقات آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان همدان، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، همدان، ایران