fa ارزیابی اکوتیپ‌های مختلف سیاه‌دانه (.Nigella sativa L) تحت تأثیر تنش خشکی در مرحله‌ی گلدهی اصلاح براي تنش هاي زنده و غيرزنده محيطي Special پژوهشي Research <div style="text-align: justify;"><strong><span style="font-family:2 Mitra;"><span style="font-size:10.0pt;">کمبود آب از مهمترین عوامل بازدارنده رشد و نمو</span></span></strong> <strong><span style="font-family:2 Mitra;"><span style="font-size:10.0pt;">گیاه و کاهش عملکرد به ویژه در مرحله گلدهی و گرده‌افشانی گیاهان است. به منظور ارزیابی اکوتیپ&shy; های سیاه‌دانه از لحاظ تحمل به تنش خشکی در مرحله گلدهی (انتهای فصل) آزمایش مزرعه&shy; ای به‌صورت کرت‌های خرد شده در قالب طرح پایه بلوک&shy;های کامل تصادفی با سه تکرار در دانشگاه محقق اردبیلی اجرا در سال زراعی 96-1395 &nbsp;شد. فاکتور اصلی آزمایش شامل آبیاری (آبیاری کامل و قطع آبیاری در مرحله گلدهی) و عامل فرعی شامل اکوتیپ‌های مختلف سیاه‌دانه بودند. نتایج تجزیه واریانس داده &shy;ها نشان داد که تنش خشکی باعث کاهش معنی&shy;&shy;دار در تمامی صفات اندازه&shy; گیری شده به جز تاریخ گلدهی شد. مقایسه میانگین داده&shy; ها نشان داد که بیشترین مقدار عملکرد دانه و درصد روغن را به‌ترتیب اکوتیپ‌های سمیرم و کاظمین دارند. همچنین بیشترین وزن هزار دانه در تیمار آبیاری کامل و در اکوتیپ‌های اردستان و خمینی‌شهر حاصل شد. بر اساس نتایج تجزیه خوشه‌ای در شرایط تنش خشکی، اکوتیپ‌های مورد مطالعه در سه گروه مختلف قرار گرفتند که اکوتیپ‌های گروه سوم شامل اکوتیپ‌های خمینی‌شهر، سمیرم، اصفهان، اردستان و شهرضا از عملکرد و اجزای عملکرد بالاتری برخوردار بودند. بنابراین، اکوتیپ‌های مذکور به‌عنوان اکوتیپ‌های با عملکرد بالا و متحمل به تنش خشکی شناخته شدند. مقایسه اکوتیپ‌های مختلف سیاه‌دانه با ترسیم نمودار سه بعدی بر اساس عملکرد در شرایط آبیاری کامل (</span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:Times New Roman,serif;"><span style="font-size:8.0pt;">Yp</span></span></span></strong><strong><span style="font-family:2 Mitra;"><span style="font-size:10.0pt;">) و تنش خشکی انتهای فصل (</span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:Times New Roman,serif;"><span style="font-size:8.0pt;">Ys</span></span></span></strong><strong><span style="font-family:2 Mitra;"><span style="font-size:10.0pt;">) و هر یک از</span></span></strong> <strong><span style="font-family:2 Mitra;"><span style="font-size:10.0pt;">شاخص‌های تحمل تنش</span></span></strong> <strong><span style="font-family:2 Mitra;"><span style="font-size:8.0pt;">(</span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:Times New Roman,serif;"><span style="font-size:8.0pt;">STI</span></span></span></strong><strong><span style="font-family:2 Mitra;"><span style="font-size:8.0pt;">)</span></span></strong><strong><span style="font-family:2 Mitra;"><span style="font-size:10.0pt;"> و شاخص پایداری عملکرد</span></span></strong> <strong><span style="font-family:2 Mitra;"><span style="font-size:8.0pt;">(</span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:Times New Roman,serif;"><span style="font-size:8.0pt;">YSI</span></span></span></strong><strong><span style="font-family:2 Mitra;"><span style="font-size:8.0pt;">)</span></span></strong> <strong><span style="font-family:2 Mitra;"><span style="font-size:10.0pt;">نشان داد که از لحاظ این شاخص‌ها اکوتیپ‌های خمینی‌شهر، سمیرم، اصفهان، شهرضا و اردستان به‌عنوان اکوتیپ‌‌های برتر در هر دو شرایط محسوب می‌شوند. </span></span></strong></div> Water deficiency causes crop yield loss, especially in flowering and pollination stage. This investigation was conducted out as a field experiment in Agriculture Faculty of University of Mohaghegh Ardabili in 2018, to evaluate drought tolerance of ecotypes at flowering stage. All plots were arranged in split plots based on a randomized complete block design with three replications. The main factor of experiment included two irrigation levels (full irrigation and irrigation until flowering stage) and sub-factor consisted of 10 different ecotypes of black cumin. Analysis of variance showed that the effect of drought stress on all studied traits except flowering date was significant. Drought stress significantly reduced the mean of all traits except flowering date and oil percentage. Comparison of mean data showed that the highest grain yield and oil content were observed in Semirom and Kazemain ecotypes, respectively. Also, the highest 1000-grain weight was obtained and in Ardestan and Khomeini Shahr ecotypes at full irrigation. Based on the results of cluster analysis under drought stress condition, the studied ecotypes were divided into three groups. Ecotypes of third group including Khomeini Shahr, Semirom, Isfahan, Ardestan and Shahreza had higher yield and yield components than ecotypes in other groups. Therefore, these ecotypes were identified as high yielding and drought tolerant. Also, three-dimensional plots based on stress tolerance index (STI), yield stability index (YSI), yield under full irrigation (Yp) and end-season drought stress (Ys) showed that the ecotypes of Khomeini Shahr, Semirom, Isfahan, Shahreza and Ardestan are considered as superior ecotypes in both conditions. تجزیه خوشه‌ای, تنش خشکی, شاخص تحمل تنش, سیاه‌دانه, عملکرد دانه Cluster analysis, Drought stress, Stress tolerance index, Black cumin, Seed yield 138 150 http://jcb.sanru.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-677-3&slc_lang=fa&sid=1 Hassan Sardari حسن سرداری hasan1sardari2ahar@gmail.com 100319475328460013418 100319475328460013418 No University of Mohaghegh Ardabili گروه زراعت و اصلاح نباتات، دانشگاه محقق اردبیلی Rasool Asghari Zakaria رسول اصغری زکریا rrasghari@yahoo.com 100319475328460013419 100319475328460013419 Yes University of Mohaghegh Ardabili گروه زراعت و اصلاح نباتات، دانشگاه محقق اردبیلی Nasser Zare ناصر زارع zarenasser@yahoo.com 100319475328460013420 100319475328460013420 No University of Mohaghegh Ardabili گروه زراعت و اصلاح نباتات، دانشگاه محقق اردبیلی Lila Ghafarzadeh Namazi لیلا غفار زاده نمازی namazi83@yahoo.com 100319475328460013421 100319475328460013421 No University of Mohaghegh Ardabili دانشگاه محقق اردبیلی Mina Moghaddaszadeh مینا مقدس زاده moghaddaszadehm@yahoo.com 100319475328460013422 100319475328460013422 No University of Mohaghegh Ardabili گروه زراعت و اصلاح نباتات، دانشگاه محقق اردبیلی