چکیده: (22 مشاهده)
مقدمه و هدف
گندم (Triticum aestivum L.) به عنوان مهمترین گیاه زراعی از خانواده گرامینه غذای اصلی بیش از یکسوم جمعیت جهان را تشکیل میدهد و ۲۰ درصد پروتئین و کالری مورد نیاز انسان را تأمین میکند. ایران به عنوان خاستگاه و مرکز تنوع اولیه گونههای گندم، دارای ذخایر ژنتیکی غنی برای اصلاح و تولید ارقام پرمحصول است. با توجه به افزایش جمعیت جهان نیاز به افزایش تولید تولید غذا امری ضروری است. گندم معمولی هگزاپلوئید با واریتههای متعدد و گندم دوروم تتراپلوئید با ارزش ویژه در تولید پاستا، از مهمترین گونههای کشتشده در منطقه سیستان هستند. علاوه بر این، خویشاوندان وحشی گندم نظیر آژیلوپس تائوشی، منابع ارزشمندی از ژنهای مقاومت به تنشهای زیستی و غیرزیستی محسوب میشوند. نشانگرهای کلروپلاستی از جمله trnH-psbA به دلیل قدرت تفکیک بالا در سطح گونه، ابزاری کارآمد برای ارزیابی تنوع ژنتیکی محسوب میگردند. هدف این تحقیق، ارزیابی تنوع ژنتیکی ژنوتیپهای گندم سیستان (دیپلوئید، تتراپلوئید و هگزاپلوئید) با استفاده از نشانگر کلروپلاستی trnH-psbA است تا گامی مؤثر در بهبود کیفیت و کمیت این محصول استراتژیک برداشته شود.
مواد و روشها
در این پژوهش، ۱۵ ژنوتیپ گندم در سه سطح پلوئیدی شامل دیپلوئیدهای وحشی (تائوشی، اسپلتوئیدس، اورارتو)، تتراپلوئیدهای دوروم (بهرنگ، شبرنگ، دندانشتری) و هگزاپلوئیدهای نان (۹ رقم سیستان مانند افلاک، هیرمند، کویر)از بانک ژن دانشگاه ایلام و مرکز تحقیقات زابل جمعآوری گردید. بذور در شرایط کنترلشده در گلدان کشت شده و استخراج DNA با روش SDS در مرحله ۳-۵ برگی انجام شد. کمیت و کیفیت DNA با اسپکتروفتومتر و ژل آگارز ۱٪ تأیید گردید. واکنش PCR با جفت پرایمر اختصاصی trnH-psbA و برنامه گرمایی بهینه (۳۵ سیکل با دمای اتصال ۳/۶۱ درجه سانتیگراد) اجرا شد. محصولات PCR روی ژل آگارز 1٪ الکتروفورز و سپس با روش سنگر توالییابی شدند. کیفیت توالیها با نرمافزار Chromas بازنگری و همردیفی با ClastalW در MEGA6 انجام گرفت. درخت فیلوژنی با روش NJ و ۱۰۰ تکرار بوتاسترپ ترسیم گردید.
نتایج
بر اساس نتایج حاصل از تحلیل نشانگر کلروپلاستی trnH-psbA در سطوح مختلف پلوئیدی گندم (دیپلوئید، تتراپلوئید، هگزاپلوئید و تمام سطوح)، تنوع ژنتیکی قابلتوجهی در جایگاههای نوکلئوتیدی مشاهده شد. در مجموع ۱۱۳۰ جایگاه در گندمهای وحشی دیپلوئید شناسایی گردید که ۳۱۲ جایگاه چندشکل و ۳ هاپلوتیپ با تنوع هاپلوتیپی کامل (Hd=1) داشتند. در گندمهای دوروم تتراپلوئید، ۷۳۲ جایگاه با ۶۷ جایگاه چندشکل و ۳ هاپلوتیپ، و در گندمهای نان هگزاپلوئید، ۷۳۶ جایگاه با ۵۷ جایگاه چندشکل و ۹ هاپلوتیپ مشاهده شد. در مجموع تمام ژنوتیپها، ۶۵۶ جایگاه با ۲۶۴ جایگاه چندشکل و ۱۵ هاپلوتیپ شناسایی گردید. بررسی جانشینیهای نوکلئوتیدی بر اساس مدل Tamura-Nei نشان داد بیشترین میزان انتقالی از نوع پیریمیدین (۱۵٫۲۰٪) و کمترین از نوع پورین (۵٫۲۰٪) بوده و نسبت انتقالی به تقاطعی (R=0.73) بیانگر غلبه نسبی جانشینیهای تقاطعی است. فراوانی نوکلئوتیدها در تمام سطوح به ترتیب تیمین (۳۴٫۷٪)، آدنین (۲۸٫۶٪)، گوانین (۱۸٫۳٪) و سیتوزین (۱۸٫۴٪) بود. نسبت dN/dS در تمام سطوح کمتر از یک (۰٫۵۷) محاسبه شد که نشاندهنده اثر انتخاب خالص (تصفیهکننده) بر ناحیه trnH-psbA است. آزمون تاجیما در گندمهای هگزاپلوئید مثبت (۲٫۱۴) و در کل جمعیت منفی (۲٫۳۰-) بود که به ترتیب حاکی از تنگناهای ژنتیکی و انتخاب جهتدار یا گسترش جمعیت است. آنالیز واریانس مولکولی (AMOVA) نشان داد ۷۴٪ از تنوع ژنتیکی درون جمعیتها و ۲۶٪ بین گروههای ژنوتیپی است. نواحی حفاظتشده در سطوح مختلف متفاوت بود؛ گندمهای نان دارای سه ناحیه حفاظتشده بودند در حالی که دیپلوئیدها و تتراپلوئیدها هرکدام فقط یک ناحیه داشتند. بیشترین فاصله ژنتیکی بین گندم دوروم (دندان شتری) و گندم وحشی اسپلتوئیدس (۰٫۷۸۹) مشاهده شد. درخت فیلوژنی و نمودار PCOA نشان دادند که ژنوتیپ Aegilops speltoides از سایر ارقام جدا افتاده است.
نتیجهگیریکلی
نتایج این پژوهش نشان داد که نشانگر کلروپلاستی trnH-psbA، تنوع هاپلوتیپی بالایی (Hd=1) در ژنوتیپهای گندم سیستان ایجاد میکند، اما در تفکیک کامل ارقام در سطوح مختلف پلوئیدی ناتوان است. نسبت dN/dS کمتر از یک، حاکی از انتخاب خالص و حفاظت شدگی این ناحیه در طول تکامل گندم میباشد. نشانگر trnH-psbA تنوع هاپلوتیپی بالایی در گندمهای سیستان نشان داد، اما در تفکیک کامل ارقام ناتوان بود. در مجموع، نشانگر trnH-psbA بهتنهایی برای تفکیک کامل ارقام و ژنوتیپهای مختلف گندم کافی نبوده و استفاده از سایر نشانگرهای IGS مانند rbcl و matK توصیه میشود. تنوع ژنتیکی غنی گندمهای نان ایران، ذخیرهای ارزشمند برای برنامههای بهنژادی است. استفاده از ترکیب نشانگرهای کلروپلاستی برای مطالعات فیلوژنی و حفاظتی گندم ضروری میباشد.
نوع مطالعه:
پژوهشي |
موضوع مقاله:
بيوتكنولوژي گياهي دریافت: 1405/1/28 | پذیرش: 1405/5/3