موسسه تحقیقات ثبت و گواهی بذر و نهال، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی
چکیده: (34 مشاهده)
مقدمه: پیاز خوراکی (Allium cepa L.) بهعنوان یک محصول سبزی و صیفی و نیز برای استفاده در فرآوردههای مختلف غذاییِ فرآوریشده، بطور گسترده در سراسر جهان کشت میشود. با وجود تقاضای قابلتوجه جهانی و اهمیت اقتصادی این محصول، دانشی که تاکنون درباره تنوع فنوتیپی آن فراهم شده، همچنان محدود است. پیاز از نظر ارزش اقتصادی، پس از گوجهفرنگی، دومین محصول سبزی و صیفی مهم در جهان بشمار میرود. درک تنوع فنوتیپی، برای طراحی راهبردهای مؤثر بهنژادی پیاز ضروری است. ارقام مورد بررسی در این پژوهش PX07713119، Calista، Dolunay، Surin، Red Moon، MT 120، Belmar، Red Amposta، Tucannon، White Valencia، Hitit و Kilgarsalan بودند. هدف این مطالعه شناسایی ارقام برتر از طریق ارزیابی صفات کمی بود.
مواد و روشها: آزمایش در مؤسسه تحقیقات ثبت و گواهی بذر و نهال (SPCRI)، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی (AREEO) در کرج، ایران، طی فصلهای بهار و تابستان سالهای 1402 و 1403 و در قالب طرح بلوکهای کامل تصادفی با دو تکرار اجرا شد. ارزیابی ارقام بر اساس هشت صفت مورفولوژیک انجام گرفت که شامل: (i) صفات مرتبط با برگ: تعداد برگ در هر شبهساقه، طول برگ، ضخامت برگ؛ (ii) صفات مرتبط با شبهساقه: طول شبهساقه، ضخامت شبهساقه؛ (iii) صفات مرتبط با سوخ (غده): ارتفاع سوخ، قطر سوخ و ضخامت گردن سوخ بودند. انتخاب این صفات بر پایه فراوانی کاربرد آنها در پژوهشهای پیشین توصیف ارقام پیاز و نیز سهولت اندازهگیری آنها در مزرعه انجام شد و مطابق با توصیفگرهای شناختهشده برای ارزیابی تنوع در گونههای جنس Allium بود. در بوتههای معینی، تعداد برگ یادداشت شد و اندازهگیری طول و ضخامت برگ نیز در همان بوتهها، با استفاده از ابزارهای استاندارد انجام شد. بهمنظور کاهش اثر نوسانات روزانه، بهویژه در ضخامت برگ و شبهساقه، اندازهگیریها در ساعات اولیه صبح انجام شد. برای شناسایی مهمترین صفات، تحلیل مؤلفههای اصلی (PCA) بر روی صفات کمی انجام شد. دادههای کمی سپس برای محاسبه ماتریس فاصله اقلیدسی استاندارد و ترسیم دندروگرام استفاده شد. الگوریتم TOPSIS تغییر یافته (تکنیک ترجیح بر اساس شباهت به راهحل ایدهآل)، به نسخه ماهالانوبیس TOPSIS توسعه یافت تا چارچوبی جامع برای تصمیمگیری چند معیاره ارائه شود. با استفاده از این مدل، قابلیت بهنژادی دوازده رقم پیاز هیبرید روز بلند ارزیابی و رتبهبندی شد.
نتایج: تجزیه و تحلیل واریانس مرکب (ANOVA) در طی دو سال، اختلاف معنیداری را در صفات کمی میان ارقام پیاز نشان داد (05/0p <). تعداد برگ در هر شبهساقه از 81/6 در رقم Calista تا40/10 در رقم Red Moon متغیر بود. بیشترین طول برگ (80/49 سانتیمتر) در رقم Red Moon و کمترین میزان آن (96/34 سانتیمتر) در رقم White Valencia مشاهده شد. بیشترین ارتفاع سوخ در رقم MT 120 (99/8 سانتیمتر) و کمترین در رقم White Valencia (65/6 سانتیمتر) یادداشت شد. قطر سوخ از 81/6 سانتیمتر در رقم Hitit تا 01/9 سانتیمتر در رقم Red Amposta تغییر کرد. همچنین ضخامت برگ در رقم MT120 بیشترین مقدار (07/2 سانتیمتر) و در رقم White Valencia کمترین مقدار (09/1 سانتیمتر) را داشت. طول شبهساقه بین 82/7 سانتیمتر در رقم PX07713119 تا 93/23 سانتیمتر در رقم Red Moon متغیر بود، در حالیکه ضخامت شبهساقه از 68/1 سانتیمتر در رقم PX07713119 تا 41/7 سانتیمتر در رقم Red Moon تغییر داشت. کمترین ضخامت گردن سوخ (79/4 میلیمتر) در رقم PX07713119 و بیشترین مقدار (59/15 میلیمتر) در رقم Red Moon مشاهده شد. تحلیل همبستگی پیرسون جهت تعیین روابط بین صفات کمی مختلف انجام شد. نتایج تحلیل همبستگی نشاندهنده ارتباطات مثبت بین صفات بود، از جمله: همبستگی بین ضخامت برگ و طول برگ (88/0=r)، بین طول شبهساقه و ضخامت شبهساقه (69/0r= )، بین ارتفاع سوخ و قطر سوخ (77/0 =r)، بین طول برگ با ارتفاع و قطر سوخ (69/0 =; r68/0 =r)، و بین ضخامت برگ با ارتفاع و قطر سوخ (81/0 =; r76/0 =r)، که بیانگر همراستایی تغییرات این صفات کمی در دوازده رقم مورد بررسی است. تحلیلهای چندمتغیره (شامل PCA، M-TOPSIS و خوشهبندی) تفاوت فنوتیپی چشمگیری را بین ارقام روز بلند پیاز نشان داد. مقادیر ویژه (eigenvalues) مرتبط با اجزای اصلی، اهمیت هر جزء را در ارتباط با صفات خاص نشان میدهند. نتایج PCA نشان داد سه مؤلفهی اصلی نخست (با مقادیر ویژه بیش از یک)، در مجموع بیش از 07/92٪ از کل تغییرات صفات کمی اندازهگیریشده در دوازده رقم پیاز را توجیح کردند، در حالیکه دو مؤلفهی نخست 47/76٪ از تغییرات را توجیح کردند. مؤلفه اصلی اول (PC1) با سهم 29/50% نمایانگر صفات طول و ضخامت برگ، مؤلفه دوم (PC2) با سهم 18/26% منعکسکننده صفات طول و ضخامت شبهساقه و مؤلفه سوم (PC3) با سهم 59/15% مرتبط با صفات مورفولوژیک ارتفاع سوخ و تعداد برگ در هر شبهساقه بود. ارقام Red Moon، MT120 و Surin صفات مورفولوژیک برتری را با مقادیر بالای M-TOPSIS نشان دادند، در حالیکه بر اساس دو صفت اقتصادی اندازهگیریشده (ارتفاع و قطر سوخ)، سه رقم برتر در تحلیل M-TOPSIS به ترتیب MT120، Red Amposta و Belmar بودند. خوشهبندی به روش Ward بر پایه فواصل مجذور اقلیدسی برای صفات کمی، ارقام را به چهار خوشه اصلی تقسیم کرد که نشاندهنده میزان بالای تنوع بین آنها بود. این تحلیل سه خوشه چند رقمی و یک خوشه تک رقمی ایجاد کرد. خوشه I شامل پنج رقم بود و به دو زیرخوشه تقسیم شد: گروه IA شامل Red Amposta و Calista و گروه IB متشکل از Belmar، Dolunay و Tucannon بود. خوشه II شامل یک رقم PX07713119 و خوشه III شامل سه رقم Hitit، Kilgarsalan و White Valencia بود. ارقام MT120، Red Moon و Surin در خوشه IV قرار گرفتند.
نتیجهگیری: این ارزیابی، تنوع چشمگیری را در صفات مورفولوژیک در میان ارقام مختلف نشان داد که بر جنبههای کلیدی برنامههای بهنژادی و ایجاد محصولات گیاهی دارای ارزش افزوده موثر است. بکارگیری روشهای آماری چند متغیره، تمایز دقیق بین ارقام را بر اساس صفات ساختاری آنها امکانپذیر کرد و بدین ترتیب، مبنایی برای روشهای بهنژادی هدفمند فراهم کرد. یافتههای این آزمایش بهعنوان مرجع شناسایی ارقام دارای صفات کمی مناسب، بکار میرود.
نوع مطالعه:
پژوهشي |
موضوع مقاله:
ساير دریافت: 1405/1/28 | پذیرش: 1405/4/24