1- دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان
2- دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی ساری
چکیده: (30 مشاهده)
چکیده مبسوط
مقدمه: برنج یکی از مهمترین محصولات غذایی در جهان و ایران است که نقش حیاتی در امنیت غذایی دارد. تنش سرما بهعنوان یکی از عوامل محدودکننده عملکرد برنج در تمامی مراحل رشد شناخته میشود. پرتوتابی با اشعه گاما یکی از روشهای کارآمد در اصلاح نباتات به شمار میرود که با ایجاد تنوع ژنتیکی، امکان بهبود صفات زراعی و تولید ژنوتیپهای جدید با مقاومت بیشتر در برابر تنشهای محیطی را فراهم میسازد. این فناوری طی دهههای اخیر به عنوان ابزاری مؤثر در ارتقای عملکرد و سازگاری گیاهان مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است.
مواد و روش: در پژوهش حاضر، 10 ژنوتیپ برنج حاصل از پرتوتابی اشعه گاما در نسل M13 مورد بررسی قرار گرفتند. این ژنوتیپها به دلیل مقاومت قابل توجه در برابر تنش سرما در مرحله گیاهچهای انتخاب شدهاند و میتوانند چشمانداز تازهای برای توسعه ارقام مقاوم و پایدار در شرایط اقلیمی متغیر فراهم کنند. تیمارهای آزمایشی در سال 1403 در شرایط محیط طبیعی (فضای آزاد) و با استفاده از دستگاه اتاقک رشد (تنش سرما 4 درجه سانتیگراد) در دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی ساری انجام شد. این مطالعه به صورت آزمایش فاکتوریل کرتهای خرد شده در قالب طرح کاملاً تصادفی با سه تکرار انجام شده است که فاکتور اصلی شامل تنش سرما و شرایط نرمال و فاکتور فرعی شامل ژنوتیپها است. هر ژنوتیپ در گلدانهای جداگانه کشت شده و هر گلدان شامل 3 بوته برنج میباشد. به طور کلی، 36 گلدان برای هر تیمار و 72 گلدان در مجموع (تیمار سرما و نرمال) در نظر گرفته شده است. زمانی که گیاه وارد مرحله زایشی شده و نوک خوشه از غلاف بیرون آمد تنش سرما 4 درجه سانتیگراد به مدت 4 روز اعمال شد. پس از اعمال تیمار سرما، گلدانها به محیط طبیعی منتقل شده و تحت مراقبت زراعی قرار گرفتند. در این مطالعه، برخی از مهمترین صفات زراعی شامل تعداد دانه پر و پوک، تعداد پنجه بارور، وزن هزار دانه، روز تا 50 درصد گلدهی و عملکرد تک بوته به عنوان معیارهای کلیدی برای سنجش تأثیر تنش سرما بر روی برنج مورد ارزیابی قرار گرفت. تجزیه واریانس، مقایسه میانگینها، همبستگی بین صفات و تجزیه خوشهای، از نرمافزارهای آماری SPSS (v. 22.0.0) و SAS (v. 9.4.0) استفاده شد.
یافتهها: نتایج تجزیه و تحلیل واریانس نشان داد که تنش سرما تأثیر معنیداری بر تمامی صفات مورد بررسی برنج دارد و موجب کاهش ارتفاع بوته، تعداد پنجه بارور و افزایش دانههای پوک میشود. در عین حال، برخی ژنوتیپهای مقاوم به سرما توانستند عملکرد، وزن هزار دانه و کیفیت دانه را حفظ کنند. وجود تفاوتهای ژنتیکی معنیدار بین ژنوتیپها بیانگر تنوع ارزشمند برای برنامههای بهنژادی است. همچنین، اثر متقابل ژنوتیپ و تنش سرما نشان داد واکنش ژنوتیپها به سرما متفاوت بوده و انتخاب باید بر اساس شرایط تنش انجام گیرد. بر اساس مقایسه میانگینها با روش دانکن، واکنش ژنوتیپهای برنج به تنش 4 درجه سانتیگراد بسیار متفاوت بوده است؛ ژنوتیپ 6 در شرایط نرمال برتر بود، اما در شرایط تنش، رقم روشن بهترین عملکرد (38/5 گرم در بوته) را با کمترین ارتفاع (81 سانتیمتر) از خود نشان داد، در حالی که شاهد هاشمی کمترین عملکرد را داشت. کاهش ارتفاع تحت سرما نتیجه تعامل پیچیدهای از اختلالات فتوسنتزی، تغییرات در بیان ژنهای کلیدی مانند PH8، تنش اکسیداتیو و هدایت منابع به سمت ترکیبات محافظتی است. مهمترین عامل کاهش عملکرد، تأثیر مخرب سرما بر فرآیندهای تولیدمثلی است که منجر به عقیمی گرده، کاهش دانه پر و کاهش شدید باروری خوشهچهها (تا 90 درصد کاهش باروری خوشهچه) میشود. در مقابل، مطالعات نشان میدهند که پرتوتابی گاما در دوزهای مناسب با تحریک بیان ژنهای ترمیم DNA و افزایش ظرفیت آنزیمهای آنتیاکسیدانی (مانند CAT و SOD) ، میتواند به طور مؤثری سازگاری فیزیولوژیکی و تحمل به انواع تنشها (سرما، شوری و گرما) را در گیاهان بهبود بخشد. در این مطالعه، تحلیل همبستگی صفات در ۱۲ ژنوتیپ برنج (10 ژنوتیپ به همراه شاهد حساس و متحمل) تحت شرایط نرمال و تنش سرمای 4 درجه سانتی گراد در مرحله رشد زایشی نشاندهنده وجود روابط پیچیده بین صفات زراعی بود. همبستگی منفی معنیدار بین ارتفاع بوته و روز تا ۵۰درصد گلدهی در هر دو شرایط نرمال (74/0-) و تنش سرما (77/0-) بیانگر اثر متقابل رشد رویشی و زایشی و نقش ارتفاع بوته در تعیین زمان گلدهی است. همبستگی مثبت قوی بین تعداد دانه پر و عملکرد دانه در هر دو شرایط ( 71/ در شرایط نرمال و 88/0 در شرایط تنش سرما) اهمیت این صفت را در حفظ پایداری عملکرد تحت تنش سرما برجسته میسازد. افزون بر این، روز تا ۵۰ درصد گلدهی با تعداد دانه پر و پوک در شرایط نرمال همبستگی مثبت معنیدار (در سطح ۵ درصد) نشان داد، در حالیکه این ارتباط در شرایط تنش سرما معنیدار نبود که بیانگر حساسیت روابط فیزیولوژیک به تنش دمایی است. بهطور کلی، نتایج گویای آن است که انتخاب ژنوتیپهایی با تعادل بهینه میان صفات رشد رویشی و زایشی میتواند راهبرد مؤثری برای بهبود عملکرد در شرایط نوسانات حرارتی باشد. نتایج تجزیه خوشهای صفات فنوتیپی در شرایط نرمال، ژنوتیپها را در دو گروه مجزا دستهبندی کرد که خوشه اول (شامل ژنوتیپهای 6، 7، 9، 10، 11، 12) با میانگین عملکرد دانه 68/30 گرم و وزن هزار دانه بالا (8/24 گرم) بهعنوان گروه با بالاترین پتانسیل عملکردی تعیین گردید. تحت تنش سرما، خوشه ها به چهار دسته طبقهبندی شدند که نشاندهنده پاسخ متفاوت ژنوتیپ ها در عملکرد و اجزا عملکرد است؛ لاین های موجود در خوشه دوم 6 و 8 (با عملکرد 9/2 گرم در هر بوته و کمترین پنجهدهی)، آسیبپذیرترین گروه تلقی شد. همچنین لاین های معرفی شده در خوشه سوم شامل لاین های 9، 3، و 5 ( با عملکرد 82/3 گرم و تعداد دانه پر 30 عدد)، متمایزترین و متحملترین لاین ها برای تحمل تنش سرمایی در مرحله زایشی مشخص شدند . این ژنوتیپهای متحمل، بهدلیل حفظ کارایی فیزیولوژیکی در شرایط تنش، به عنوان منابع ژنتیکی مطلوب برای برنامههای اصلاحی معرفی میشوند.
نوع مطالعه:
پژوهشي |
موضوع مقاله:
اصلاح براي تنش هاي زنده و غيرزنده محيطي دریافت: 1404/10/9 | پذیرش: 1405/2/19