تابستان
برگشت به فهرست مقالات |
برگشت به فهرست نسخه ها
زینب محمدی*1، جلال صبا1، افشین توکلی1، کامران افصحی1
1- دانشگاه زنجان
چکیده: (6 مشاهده)
چکیده مبسوط
مقدمه و هدف: تأثیر تغییرات اقلیمی بر تولیدات کشاورزی طی دهههای اخیر بهعنوان یکی از اولویتهای مهم پژوهشی مطرح شده است. در این راستا، تنش خشکی نقش حیاتی در کاهش عملکرد محصولات داشته و تأثیر منفی بر تولیدات کشاورزی در سراسر جهان دارد. در ایران، عدس عمدتاً در فصل بهار و تحت شرایط دیم کشت میشود. این سیستم کشت با چالشهایی همراه است که از جمله آنها میتوان به پایین بودن عملکرد دانه و نوسانات تولید اشاره کرد. تغییر به سیستم کشت پاییزه میتواند بهعنوان یک راهبرد مؤثر برای افزایش پتانسیل عملکرد و پایداری تولید مطرح شود. با این حال، موفقیت این راهبرد به شناسایی، ارزیابی و معرفی رقمهای مقاوم به سرما بستگی دارد.
مواد و روشها: مطالعه حاضر در 1403-1402 در مزرعه تحقیقاتی دانشکده کشاورزی دانشگاه زنجان انجام شد. در این پژوهش از 29 لاین بومی، 11 لاین تهیه شده از مرکز تحقیقات بینالمللی کشاورزی در مناطق خشک[1] (ICARDA)، چهار رقم متعلق به مؤسسه تحقیقات گیاهان زراعی ترکیه[2] (FCCRI) و یک ژنوتیپ ناشناخته به همراه چهار رقم شاهد تحت شرایط دیم ارزیابی شدند. آزمایش بهصورت طرح بلوکهای کامل تصادفی با سه تکرار اجرا شد. صفات فنولوژیک شامل روز تا 50 درصد گلدهی، روز تا 50 درصد غلافدهی، روز تا 50 درصد رسیدگی و دوره پر شدن دانه ثبت شدند. از هر واحد آزمایشی سه گیاه بهصورت تصادفی انتخاب شدند. صفات مورفولوژیک شامل ارتفاع بوته، ارتفاع اولین غلاف و ارتفاع اغلب غلافها اندازهگیری شدند. عملکرد دانه در بوته، تعداد دانه در بوته، وزن کاه در بوته، بیوماس در بوته، وزن هزار دانه و شاخص برداشت اندازهگیری شدند. درصد بقا برای ارزیابی مقاومت به سرما مورد استفاده قرار گرفت. تجزیه واریانس و تجزیه خوشهای با استفاده از نرمافزار R انجام شدند. انحراف میانگین هر خوشه از میانگین کل با استفاده از دادههای استانداردشده محاسبه و مقایسه میانگین با روش دانکن انجام شد. ضرایب تغییرات فنوتیپی و ژنوتیپی و همچنین وراثتپذیری عمومی برآورد شدند.
یافتهها: حداقل دمای ثبتشده در طول فصل رشد 5/12- درجه سانتیگراد بود و سرمای دیررس بهاره با دمای 2- درجه سانتیگراد در مرحله گلدهی رخ داد. تجزیه واریانس نشان داد که بین ژنوتیپها تفاوتهای بسیار معنیدار (P < 0.001) در همه صفات مورد ارزیابی وجود دارد. ضرایب تغییرات فنوتیپی و ژنوتیپی بالا برای تعداد دانه در بوته، عملکرد دانه در بوته، بیوماس در بوته و وزن کاه در بوته مشاهده شد. تحلیل خوشهای ژنوتیپها را به چهار گروه متمایز تقسیم کرد. ژنوتیپهای ۳۳، ۱۷، ۱۲، ۳، ۴۲ و ۲۳ دارای پایینترین درصد بقا بودند و به گروههای اول و دوم اختصاص یافتند تمامی آنها لاینهای حاصل از ICARDA بودند. گروههای سوم و چهارم دارای درصد بقای بالاتری نسبت به میانگین کل بودند. لاینهای بومی ۷، ۸، ۲۶، ۴۴، ۳۸، ۴۰، ۳۴، ۲۹ و ۴ که همگی درصد بقای آنها بیش از ۹۰٪ بود، در این گروهها قرار گرفتند. ژنوتیپها با کمترین تعداد روز تا 50% گلدهی (عمدتاً لاینهای ICARDA) در گروه دوم قرار گرفتند. گروههای سوم و چهارم، که عمدتاً از لاینهای بومی تشکیل شده بودند، میانگینهای عملکرد دانه و تعداد دانه بالاتر از میانگین کل نشان دادند. ژنوتیپهای ۳۱، ۴۹، ۳۲ و ۱۳ بالاترین عملکرد دانه را داشتند و به لاینهای بومی تعلق داشتند. ژنوتیپهای ۳۸، ۱۳، ۱، ۳۱، ۴۴، ۳۲ و ۴۹ بیشترین تعداد دانه را نشان دادند که همگی از لاینهای بومی بودند. از نظر ارتفاع بوته، ژنوتیپهای ۴۹ و ۴۴ (لاین بومی) و ۱۶ و ۳۰ (از FCCRI) بالاترین مقادیر را داشتند. ژنوتیپهای ۵ (لاین بومی) و ۱۶ ارتفاع پایینترین غلاف بالاتری نشان دادند، در حالی که ژنوتیپهای ۱۶، ۹ و ۳۰ (از FCCRI) بیشترین ارتفاع غالب غلافها را داشتند.
نتیجهگیری: تنوع ژنتیکی ارزشمندی در بین ژنوتیپها مشاهده شد که میتواند بهطور مؤثر در برنامههای اصلاحی مورد استفاده قرار گیرد. وراثتپذیری بالایی برای درصد بقا (۸۴٪) بهعنوان شاخص تحمل به سرما، مشاهده شد. این امر نشاندهنده پتانسیل بالا برای گزینش مؤثر جهت بهبود بقا عدس در شرایط تنش سرمایی میباشد. بالاترین عملکرد دانه در بین لاینهای بومی مشاهده شد. برخی از ارقام FCCRI در صفات مرتبط با ارتفاع، عملکرد برتری داشتند. تعدادی از لاینهای ICARDA صفات فنولوژیک مطلوب مانند گلدهی و رسیدگی زودهنگام، نشان دادند. بهرهگیری از منابع ژنتیکی متنوع در برنامههای اصلاحی، توسعه ارقام عدس سازگار با شرایط دیم، مقاوم به سرما و مناسب برای برداشت مکانیزه را تسریع خواهد کرد. این مطالعه نشان میدهد که برخی از ژنوتیپهای مورد ارزیابی پتانسیل مطلوبی برای سازگاری با کشت پاییزه دارند. با این حال، برای ارزیابی دقیقتر پایداری عملکرد و مقاومت به سرما، ضروری است که آزمایش در شرایط مزرعهای و طی چند سال تکرار شود.
1 International Center for Agricultural Research in the Dry Areas (ICARDA)
2 Field Crops Central Research Institute (FCCRI)
ارسال پیام به نویسنده مسئول
| بازنشر اطلاعات | |
 |
این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است. |
