1- دانشگاه محقق اردبیلی
2- دانشگاه لرستان
2- دانشگاه لرستان
چکیده: (3 مشاهده)
مقدمه و هدف: تنوع ژنتیکی گونههای گیاهی و ارتباط آنها با گونههای وحشی جهت بهبود عملکرد محصولات بسیار حائز اهمیت میباشد.اولین گام در اصلاح گیاهان دارویی، شناسایی و جمعآوری ژنوتیپهای بومی است که به دلیل داشتن سازگاری با اقلیم منطقه مورد نظر، اهمیت بسیار زیادی در گزینش ارقام دارند. قسمت هوایی نعناعفلفلی حاوی اسانس، ترکیبات فنلی و فلاونوئیدی، اسیدهای چرب، ویتامینها، مواد معدنی و اسید سالیسیلیک است. زمان مناسب برای برداشت گیاه باید با توجه به حداکثر مقدار موثر تعیین شود، ماده و بازده ماده خشک در اکثر روشهای تولید گیاهان دارویی، دسترسی سریع به تجهیزات استخراج مواد موثره به خصوص در سطوح بالا امکان پذیر نیست و این مستلزم خشک کردن است که بخش بزرگی از گیاهان و استخراج ماده موثره در زمانهای بعدی با توجه به کیفیت داروی خشک شده گیاهان با محتوای ترکیبات فعال بیولوژیکی آنها تعریف میشود. منتول مهمترین ترکیب روغن نعناع است که سنتز شده و در تریکومهای غدهای روی سطح برگ تجمع مییابد. نعناعفلفلی با نام علمی Mentha piperita L. با خواص دارویی متعدد یکی از مهمترین گیاهان خانواده نعناعیان است که گروه عمده و متنوعی از متابولیتهای ثانویه را تولید میکنند. گیاهان دارویی دارای خواص ضد اسپاسم، ضد اسهال، آنتی اکسیدان، آرام بخش و ضد میکروبی هستند. علاوه بر اثرات درمانی، به عنوان طعم دهنده در تولید انواع غذاها و فرآوردههای دارویی استفاده میشود. نیاز اساسی برای برنامههای اصلاح نباتات، تنوع ژرم پلاسم است که امکانات لازم را برای اصلاح گونههایی با ویژگیهای مطلوب فراهم میکند، بنابراین شناسایی دقیق ژنوتیپها در این روش پیش نیاز محسوب میشود.
مواد و روشها: به منظور بررسی تنوع میزان اسانس و ترکیبات شیمایی آن در روشهای مختلف برداشت و خشک کردن آزمایشی فاکتوریل در قالب طرح بلوکهای کامل تصادفی با سه تکرار در استان اردبیل در اداره ایستگاه تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی شهرستان مشگینشهر در سال 1401 اجرا گردید. در این مطالعه 6 توده گیاه نعناعفلفلی از شهرهای مختلف ایران (اردبیل، همدان، کردستان، گلستان، مشگینشهر و فیروزآباد) کشت شدند. بلافاصله بعد از کشت آبیاری انجام شد. عملیات زراعی شامل وجین علفهای هرز و مبارزه با آفات و بیماریها در طول فصل رشد به صورت دستی انجام گرفت. همچنین تاثیر روشهای مختلف خشک کردن گیاه (سایه و آون با دمای 40 درجهی سانتیگراد) بر میزان عملکرد اسانس بررسی گردید و آنالیز ترکیبات اسانس تودههای نعناعفلفلی در مرحله تمام گلدهی و روش خشک شدن در سایه صورت گرفت. به منظور استخراج اسانس، اندامهای هوایی گیاه نعناعفلفلی از هر کرت جمعآوری شد و در سایه یا در آون خشک شد. اسانسگیری با استفاده از دستگاه کلونجر به روش تقطیر با آب در شرایط کاملاً یکسان انجام گرفت. آنالیز اسانس از طریق دستگاه کروماتوگرافی گازی مجهز به آشکارساز جرمی. GC-MS در دستور کار قرار داده شد و آنالیز آماری دادهها با استفاده از نرم افزار SPSS مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت.
یافتهها: نعناعفلفلی از زمانهای قدیم هم به عنوان گیاه دارویی و هم به عنوان گیاه معطر مورد استفاده است. روغن فرار آنها یکی از مهمترین اسانسها بوده و دارای فعالیت ضد میکروبی است. نتایج تجزیه واریانس میزان اسانس دادهها نشان داد که اثر متقابل سه جانبهی تودههای مختلف نعناعفلفلی در سطح احتمال 5 درصد و اثر متقابل دوجانبهی تودهها در سطح احتمال 1 درصد معنیدار بودند. همچنین نتایج مقایسه میانگین هم نشان داد که گیاهان توده اردبیل در مرحله گلدهی کامل که در سایه خشک شده بودند، بیشترین میزان اسانس را داشتند. همچنین نتایج همبستگی نشان داد که بیشترین میزان همبستگی بین صفات ایزوآرومادندرین و سیکلو بنزن 98/0= rمشاهده شد. همچنین کمترین همبستگی بین صفات پولیگون و منتیل استات 01/0=r نشان داد. در این تحقیق 25 ترکییب مهم شناسایی گردید که بیشترین درصد مربوط به ترکیبات منتول (32/32 درصد)، کالیپتول (21/28 درصد)، پولیگون (50/12 درصد) و کاریوفیلین (12/8 درصد) بود.
نتیجهگیری: حفظ تنوع زیستی گیاهی برای ایجاد تنوع ساختاری و ترکیبات اصلی در آینده برای توسعه پایدار تمدن بشری مهم است. گیاهان دارویی یکی از منابع غنی ترکیبات مهم از قدیم تا به امروز هستند که جایگاه ویژهای در درمان بسیاری از بیماریها پیدا کرده و دلیل مهمی برای بسیاری از مطالعات روی گیاهان دارویی شده است. نتایج نشان داد که تنوع ژنتیکی قابل توجهی در میان تودههای نعناعفلفلی در ایران وجود دارد که نشاندهنده وجود پتانسیلهای ژنتیکی قابل مقایسه برای توسعه رقم است. در مجموع نتایج این پژوهش نشان داد که گیاهان نعناعفلفلی در مرحله رسیدن به گلدهی کامل و روش خشک شدن با سایه در توده اردبیل بیشترین میزان اسانس و تعداد ترکیبات را داشتند و همچنین بیشترین مقدار ترکیبات مربوط به ترکیب منتول (32/32 درصد) در توده کردستان مشاهده شد. بنابراین میتوان تودههای مورد نظر را انتخاب و صفات برتر را شناسایی و در برنامههای اصلاحی از آنها استفاده کرد.
مواد و روشها: به منظور بررسی تنوع میزان اسانس و ترکیبات شیمایی آن در روشهای مختلف برداشت و خشک کردن آزمایشی فاکتوریل در قالب طرح بلوکهای کامل تصادفی با سه تکرار در استان اردبیل در اداره ایستگاه تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی شهرستان مشگینشهر در سال 1401 اجرا گردید. در این مطالعه 6 توده گیاه نعناعفلفلی از شهرهای مختلف ایران (اردبیل، همدان، کردستان، گلستان، مشگینشهر و فیروزآباد) کشت شدند. بلافاصله بعد از کشت آبیاری انجام شد. عملیات زراعی شامل وجین علفهای هرز و مبارزه با آفات و بیماریها در طول فصل رشد به صورت دستی انجام گرفت. همچنین تاثیر روشهای مختلف خشک کردن گیاه (سایه و آون با دمای 40 درجهی سانتیگراد) بر میزان عملکرد اسانس بررسی گردید و آنالیز ترکیبات اسانس تودههای نعناعفلفلی در مرحله تمام گلدهی و روش خشک شدن در سایه صورت گرفت. به منظور استخراج اسانس، اندامهای هوایی گیاه نعناعفلفلی از هر کرت جمعآوری شد و در سایه یا در آون خشک شد. اسانسگیری با استفاده از دستگاه کلونجر به روش تقطیر با آب در شرایط کاملاً یکسان انجام گرفت. آنالیز اسانس از طریق دستگاه کروماتوگرافی گازی مجهز به آشکارساز جرمی. GC-MS در دستور کار قرار داده شد و آنالیز آماری دادهها با استفاده از نرم افزار SPSS مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت.
یافتهها: نعناعفلفلی از زمانهای قدیم هم به عنوان گیاه دارویی و هم به عنوان گیاه معطر مورد استفاده است. روغن فرار آنها یکی از مهمترین اسانسها بوده و دارای فعالیت ضد میکروبی است. نتایج تجزیه واریانس میزان اسانس دادهها نشان داد که اثر متقابل سه جانبهی تودههای مختلف نعناعفلفلی در سطح احتمال 5 درصد و اثر متقابل دوجانبهی تودهها در سطح احتمال 1 درصد معنیدار بودند. همچنین نتایج مقایسه میانگین هم نشان داد که گیاهان توده اردبیل در مرحله گلدهی کامل که در سایه خشک شده بودند، بیشترین میزان اسانس را داشتند. همچنین نتایج همبستگی نشان داد که بیشترین میزان همبستگی بین صفات ایزوآرومادندرین و سیکلو بنزن 98/0= rمشاهده شد. همچنین کمترین همبستگی بین صفات پولیگون و منتیل استات 01/0=r نشان داد. در این تحقیق 25 ترکییب مهم شناسایی گردید که بیشترین درصد مربوط به ترکیبات منتول (32/32 درصد)، کالیپتول (21/28 درصد)، پولیگون (50/12 درصد) و کاریوفیلین (12/8 درصد) بود.
نتیجهگیری: حفظ تنوع زیستی گیاهی برای ایجاد تنوع ساختاری و ترکیبات اصلی در آینده برای توسعه پایدار تمدن بشری مهم است. گیاهان دارویی یکی از منابع غنی ترکیبات مهم از قدیم تا به امروز هستند که جایگاه ویژهای در درمان بسیاری از بیماریها پیدا کرده و دلیل مهمی برای بسیاری از مطالعات روی گیاهان دارویی شده است. نتایج نشان داد که تنوع ژنتیکی قابل توجهی در میان تودههای نعناعفلفلی در ایران وجود دارد که نشاندهنده وجود پتانسیلهای ژنتیکی قابل مقایسه برای توسعه رقم است. در مجموع نتایج این پژوهش نشان داد که گیاهان نعناعفلفلی در مرحله رسیدن به گلدهی کامل و روش خشک شدن با سایه در توده اردبیل بیشترین میزان اسانس و تعداد ترکیبات را داشتند و همچنین بیشترین مقدار ترکیبات مربوط به ترکیب منتول (32/32 درصد) در توده کردستان مشاهده شد. بنابراین میتوان تودههای مورد نظر را انتخاب و صفات برتر را شناسایی و در برنامههای اصلاحی از آنها استفاده کرد.
ارسال پیام به نویسنده مسئول
| بازنشر اطلاعات | |
 |
این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است. |
